Peshawa Kakayi

منتشر شد... | #آمریکانامه_با_طعم_شعر | اثر شاعر معاصر کُرد #پیشوا_کاکایی، تازه‌ترین کتابی‌ست که از #انتشارات_افراز منتشر شد. |پیشوا در اندرون حبابِ خویش، در اندرونِ آمریکانامه‌ی خویش| «مواجهات شعری» آمریکانامه با طعم شعر، نثر-روایتی‌ست عمیق، ژرف بسانِ سفری در جاده‌های ابریشمِ مارکوپولو. آمریکانامه، جست‌وجویی‌ست در پی سوبژکت، در پی یک 'خود'، در زمینی ناپیدا؛ و گم‌شده در خویش، به‌گونه‌ای که 'خودِ شعری' در بازیِ خود، در پی بازی‌ای عظیم‌تر است، و در مکان، در پی شعریّتی به سرشاریِ گیتی. کاکایی، در اندرون این حبابِ هوایی و تنگ خویش، ایستاده رو در روی طوفانی، که هرباره و در جایی لنگر می‌گیرد، و نه تنها با دیگری، که با تمامی شهرهای این جهانِ ناپیدا. او در این قصیده، سرگذشتِ جهان را برای ما روایت می‌کند، سرگذشت رنگ‌ها، حرمان‌ها و دلشکستگی‌ها، شورش‌ها و فروپاشی‌ها و همچنین ادبیات و سیاست. او در پی رمانسی‌ست در اندرونِ جغرافیایی که سرمایه‌داریِ جهانی واپسین نفس‌های‌ آن را گرفته‌ست. ولیکن او متورم و آماسیده همچنان به حباب شعری خویش چسبیده است. و خود را در اندرون این حباب، کاملا رها گردانیده از بهر فشارِ و تشدید هوا و تندبادی دیگر، تا که او را با خود ببرد، به جایی دیگر، و به یک دنیای متصور دیگر. «آمریکانامە با طعم شعر» |پروژە سوم و چهارم| رمان‌شعر-قصیدە| پیشوا کاکایی ترجمەی باسط مرادی ۱۹۹ صفحە ۸٥۰۰۰ تمن تهیەی این کتاب از کتاب‌فروشی‌های معتبر وب‌سایت نشر افراز www.afrazbook.com و شمارەی تماس زیر: ۶۶۳۴۵۴۱۶ #آمریکانامە_با_طعم_شعر #پروژە_سوم_و_چهارم #رمان_شعر_قصیدە_مجموعه_شعر #پروژە_شعرراە #پیشوا_کاکایی #باسط_مرادی #انتشارات_افراز_نشر_افراز #ادبیات_شعر_کردی #شعر_کردی_عراقی_قرن۲۱م #چاپ_اول_۱٤۰۱ #در_دست_انتشار #آفریقانامە_و_زمین‌نامە_با_طعم_شعر #پروژە_اول_و_دوم #پرۆژە_شعرراە #پیشوا_کاکایی #باسط_مرادی #انتشارات_افراز #نشر_افراز #شعری_کردی_عراقی_قرن۲۱م #چاپ_اول_۱٤۰۰

بە بۆنەی ڕۆژی شیعرەوە... ...... «#پرسیار_لە_شیعری_ئەمڕۆ» #پێشەوا_کاکەیی بیرکردنەوە لە شیعری ئەمڕۆ، ئاڵۆزە. کاتێک ده‌ڵێین شیعری نوێسازیمان هەیە، ئایا سیستەم و کۆمەڵگە نوێسازە؟ یان نوێسازيی وەرگرتووە و ناتوانێت لەناو خۆیدا ئەزموونی بکات، بەڵکوو لاسایيی دەکاتەوە. کاتێک ده‌ڵێین شیعری ئەمڕۆ، پەتییە و چەقی بەستووە، ئەدی ئەو هەموو گۆڕانکارییە لە شیعردا دەيبینین چییە؟ لێرەدا وەک سیستەمی هەڵبژاردن ناتوانین ڕەش و سپیی نەریت و نوێسازی لە شیعری ئەمڕۆدا یەکلایی بکەینەوە، بەڵکوو دەبێت قۆناغەکانی جیا بکەینەوە، (کە پێشتر لێى دواوم.) کۆمەڵێک ئاڵۆزی و گۆڕانکاريی لە خۆ گرتووە کە دەتوانین ڕووبەڕووی جیهانی بکەینەوە. لە ڕواڵەتدا بێت یان له‌ ناوەرۆکدا، دەیخەینە ناو زمانەوە و لەوێشەوە شیعر بەرەو ئاڕاستەی خۆی دەڕوات. ئەو ساردوسڕییەی وەک کوێستان و گەرمێنی لێ هاتووە، پێوەنديی بە زەینگەراییەوە هەیە و کات دەری دەخات. شیعری کۆن و نوێ و نوێترسازی و زۆری تر دەنووسرێت، سەردەمەکە بکەینە یەک سەردەم؟ نەخێر، ئەوەی ئەمڕۆ شاعیران دەینووسن، لە کێڵگەی شیعریدا، سەردەمی پچڕپچڕ و دابڕگەیە. لێرەدا قسە لەسەر شیعری نەوەی نوێی کوردی نییە بە تەنیا، بەڵکوو بە شێوەیەکی گشتی قسە لەسەر شیعری نەوەی نوێیە لە جیهاندا، ئەو نەوەیەی کە لە جیهاندا هەیە و دەیەوێت لە شیعردا جیهانبینيی خۆی و جیهانيێتیی دنیای نوێسازی دەر بخات. بیریشمان نەچێت لە سێ کێڵگەی گەورەی شیعری جیهانیدا دەنووسین، ئەویش: (شیعری خۆرهەڵاتی و شیعری خۆراوا و شیعری ئەمه‌ریکایی و شیعری ئەفریقايییە) کە شیعری خۆرهەڵات، ئەویش خۆرهەڵاتی نزیک و دووری هەیە. شیعری ئەمه‌ریکایيیش مەبەست لە هەردوو کیشوەری ئەمه‌ریکای باشوور و باکوورە. دواجار، شیعر لە هەموو جیهاندا نابێتە یەک جیهانی شیعر، بەڵکوو هەرشیعرێک لە ناوەوەی خۆیدا بە دوای جیهانێکی تردا دەگەڕێت تا لەو قۆناغە شیعرییانە بێتە دەرەوە. کە ئەم قۆناغە شیعرییە و ئەو ڕێبازە شیعرییانە لە ناو کێڵگە شیعرییەکەی خۆرهەڵات و خۆراوا و ئەفریقادا، دێراوێکی شیعریيه‌ و شیعر تێیدا ئەو ئاوەیە کە بە زمان دەیەوێت تێراوی بکات. ...... دەتوانن تەواوی لە کولتوور مەگەزین بیخوێننەوە. http: //cultureproject.org.uk/kurdish/about-poem-today/

بەختیار عەلی وێنەی شاخ دەگۆڕێت بۆ شار، بۆ ئەوەی مرۆڤ بگات بە جیهانی نوێ و پرسیاری نوێ و عه‌قڵانيانه‌‌ و فەلسەفيانه‌ له‌ چەمکی شار بڕوانێت، نەک بە لای شاردا بڕوات. پێشتر پرسی ئایینی، نیشتمانی، نەتەوەیی، بەرەنگاری و لیریکی گەشەی کردبوو، ئەو هات یاخیبوون و پرسی شار و فەلسەفەی لەناو شیعردا دامەزراند. وێنەی شیعری گۆڕی، لە فەزای جوگرافیایەکی تەسکەوە بۆ فەزایەکی دەروونی، کەتواری فیزیکی بە کەتواری فەلسەفی، لە فەزای شاخ و شەڕەوە بۆ فەزای بیر و جیهانی داهاتوومان. ئەو هەر لە سەرەتاوە بە دامەزارندنی شار دێت و لەگەڵ ئەوەیشدا بناغەیەکمان بۆ دادەنێت بۆ ڕەخنەگرتن لە شار. بەختیار عەلی ڕەخنە لە چۆنیەتیی شارەکان ده‌گرێت کە دیاردەیەکی حەتمییە لە پڕۆسەی نوێبوونەوەدا. لەناو نوێیەتیشدا ڕەخنە له‌و نوێیەتییە دەگرێت کە بەرەو کوێی بردووین و بەرەو کوێمان دەبات. بۆ ئەوەی شار دامەزرێنیت، دەبێت بەردەوام چاودێر بیت بەسەر شارەوە. شار تەنیا بیناسازی نییە، ئەوەی بیناسازيی شار تەواو دەکات، عەقڵی شارییە بە هەموو ڕەهەندەکانیەوە. لای بەختیار عەلی، شیعری شار له‌ خانوو، دانەوەی قەرزی خانووبەرە، بینا، گەڕەک و کۆڵان، جادەی گڵ و قیرتاو، جوانی و فراوانيی شۆستە و پێداویستییەکانی شاردا کورت ناکرێتەوە، بەڵکوو عەقڵی شار تا کوێ دەڕوات و تا چەند شەقامی عەقڵی درووست دەکات تا گفتوگۆی تێدا دامەزرێنێت. شیعری شار چ ستاییشێکی به‌جۆشوخرۆشى شار بێت، یان ڕەنگدانەوە و ڕەخنە لە شار، ڕەگوڕیشەی لە کەتواری شارستانیدا هەیە. شاعیر ئەم کەتوارە شارییە ڕەخنە دەکات و شارێکی تر لە عەقڵ دەسازێنێت کە شاری شەقام بێت و ئازادی و دادپەروەری، پرسی سەرەکی بن تێيدا. ==== #خۆسەری_دەنگ_و_گوتاری_ناوەوە #پێشەوا_کاکەیی #لێکۆڵینەوە #ناوەندی_ڕۆشنبیریی_ڕەهەند #بەختیار_عەلی

السيرة الادبية: پێشەوا كاكەیی/ پیشوا کاکەیی، اسمه الكامل (پيشوا عبدالله عبدالرحمن) ، المعروف بـ(پێشەوا کاکەیی، peshawa kakayi))) . هو شاعر و مؤلف كوردي، ولد في عام ۱۹-٤-۱۹۸٤ في حي جوتكانيان في قلعةدزة أو قَلَدُز، التي تقع في جنوب كوردستان _ العراق، اتم دراسته الابتدائية والمتوسطة والاعدادية في تلك المدينة، في سنة (۲۰۰۸-۲۰۰۹) حصل علی شهادة البكالوريوس في (العلوم السياسة) من جامعة السليمانية. اصدر حتی الآن (۲۳) مجموعات شعرية و (۳) كتابا دِراسياً، بالإضافة أَلَف كِتاباً عن الشعر الذي نابع من اربعة مُقابَلاتِِ عميقة، و علاوة علی ذلك أَصدر كِتاباً بمسمی 'يوميات ٲَدَبية'، ٲطَبَعَ مجموعة قصصية ايضا. وله مشروع ادبي و شعري كبير باسم 'عوّدَتي الی افريقا' التي اصدر منه جزء الأَول، يتكون من إِحدی عشرةَ جُزءً، التي خَصَصَه بجمهوريةُ كينيا، بشعبها، ٲفخاذها، عشائر و قبائلها. كما انه اعلن المانيفستو الخاص به بٳسم (طريق الشعر، اكتشاف الشعوب) . كُتِبَ العديد من الدِراسات و الكتب حول اشعاره، و نال تكريمات دولية في عدة بلدان. نشر نتاجاته و اعماله الادبية في الكثير من الصحف والمجلات والمُنَشَرات. مؤلَفاتهُ الشعرية والأَدبية: １. بَقايا الأَنفاس، مجموعات شعرية، سنة النشر ۲۰۰۸. ２. أَنا، حارِسُ الوَردِ، قصيدة و شعر، سنة النشر ۲۰۱۱. ３. بُستانُ غَزَلُكِ أَنتي، سنة النشر ۲۰۱٥. ４. مِنْ بُيَيّتِ الخالَةِ خونجة الی خَرابَةُ سعيديان، نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۱۷. ５. (رِسالَة أَفريّقية و رِسالة أَرضيّة بِطَعم الشِعر) ، كتاب رِسالَة أَفريّقية بِطَعم الشِعر و كتاب رِسالة أَرضيّة بِطَعم الشِعر، مشروع الاول والثاني، شعر، نثر، النثر الشعري و السرد، سنة النشر ۲۰۱۸. ６. رسالة أَمريكيّة بِطَعم الشعر، مشروع الثالث والرابع، الرواية الشعرية-قصيدة، سنة النشر ۲۰۱۸. ７. رسالة كَوّنيّة، اشعار، سنة النشر ۲۰۱۹. ８. سَبيّلُ الخلود، قصيدة-كتاب، سنة النشر ۲۰۲۱. ９. المُحيّط و القارة القُطبيّة الجنوبيّة بطعم الشعر، المشروع الخامس، رواية شعرية-نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۲۲. １０. مِن النافِذَةِ أَنظُرُ الی حِمار نالي، اشعار-النثر الشعري، سنة النشر ۲۰۲۲. １１. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء الاول، بَيّنَ الماسايّون، نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۲۲. １２. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء الثاني، الغيكويّوّن و قبائل بنات مومبي، نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۲۲. １３. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء الثالث، الإِمبو و الإِمبيريّين كَشَجَرَةِِ مُتشابِكَة، نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۲۲. １４. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء الرابع، كَحَشَرَةِِ طِرتُ نَحوَ الميّريوّنَ، نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۲۲. １５. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء الخامس، أَفدَيّتُ ثاراكا والتشوكاييّن، بيت جديد-شعر، سنة النشر ۲۰۲۲. １６. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء السادس، تَغَرغَرتُ بِكَلِماتِ الياكويّون، اشعار، سنة النشر ۲۰۲۲. １７. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء السابع، إِيلشاموس و حُلُمُ صَيّدُ السَمَكِ، شعر-قصيدة، سنة النشر ۲۰۲۲. １８. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء الثامن، ضِياء و ظَلام قَبيّلَةُ توجين و البوكوتييّن، نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۲۲. １９. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء التاسع، الناندي و التيريّك والكيبسيجيس كَثُلاثيّةِِ في عَيني، نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۲۲. ２０. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء العاشر، سِتَةُ مَزارِعُ كالينجين، نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۲۲. ２１. عوّدَتي إِلی افريقا، المجلد الاول، الجزء الحادي عشر، في كُلِ شَعبِِ، يَسلَخُ شِعري جِلدَهُ، نص مفتوح، سنة النشر ۲۰۲۲. ２２. يا ميّنَة اللَئيّم لا تَفعَل هذا في مَكة بينما بالُكَ مَشغول عِند الثَدي، شعر و قصيدة، سنة النشر ۲۰۲۳. ２３. المُحيّط بِطَعم الشِعر، المشروع السادس، رواية شعرية-نص مفتوح، سنة النشر2023. کُتُبهُ مُقابَلَة عَن الشِعر: １. فِكرُ الشِعر وَ خَيّالُ اللُغَةِ، مقابلة عن الشعر سنة النشر ۲۰۲۱. ２. الشِعر وَ محاوَرَة الذات الأُخری، سنةالنشر ۲۰۲٦. خِطاب و نَظَريّة، نَقد الأَدَبي و الشِعري: خَيّالُ الإِنسِلاخ، نظرية، خِطاب، دِراسة شعرية، سنة النشر ۲۰۲٦. دِراسات شِعرية: 1. إِعادة بِناء النور و عَودة زرادشت عِندَ أَحمد المُلّا، دراسة، سنة النشر ۲۰۲۰. 2. الأَرض البلاستيكيّة كَكاشِف إِشكاليات الحَداثةَ الشعرية الكوردية، دراسة، سنة النشر ۲۰۲۳. 3. جَذَوات اللُغَة و الشِعر في كتاب (ذات لَيّلةِِ إِمتَلأَتْ السَماءُ بالنجومِ المَجنونَة) لـِبختيار علي، سنة النشر ۲۰۲٤. 4. إِستقلاليّة الصَوتْ و الخِطاب الداخلي، في كتاب (أَيُها المَرفَٲ الصديّق، يا سَفيّنَة العَدوِ) لـبختيار علي، دراسة، سنة النشر ۲۰۲٦. يوميات ٲدبية: رسائِلَ شيرازيّة لـِفتانة خادمفارس، يوميات ادبية، سنة النشر ۲۰۲۲. رسائِل و خِطاب شعري: هاجِسُ الرِسالة الشعرية، رسائل و خطاب شعري، سنة النشر ۲۰۲٦. قِصَص: أَسوَد: شَديّدُ المَرارَةِ، ضَحكُ الخاوي العاري، مجموعة قصصية، سنة النشر ۲۰۲٥. أُطبِعَ كِتابان عَن اشعارِهِ، هُما: １. خَصائِص لٳسلوبية في كتاب (من النافِذَةِ أَنظُرُ إِلی حِمارَ نالي) لـِپێشەوا كاكەیی/ پیشوا کاکەیی. ２. اللَذّة الشعرية في مشروع (عوّدَتي الی افريقا) لِـپێشەوا كاكەیی. بِالإِضافَةِ فيما يتعلق الی العديد من الدِراسات والقراءات اخری حول اشعار بيشوا كاكاي/ پیشوا کاکائي، منها (عشرة بحوث و دِراسات لِـنيل شهادة البكالوريوس عن اشعاره) : １. مَفوهم الوَرد، من ديوان (أَنا، حارِسُ الوَردِ) عند پێشەوا كاكەیی/ پیشوا کاکەیی. ２. الثَقافَة في كتاب (الرسالة الأَفريقيّة) عند پيشوا كاکەیی. ３. الإِنزياح المَعنَوي أَو الدَلاّلي في أَشعارِ پیشوا کاکەیی. ４. الثقافَة في كتاب (رسالة ٲَمريكيّة) عند پیشوا کاکەیی. ５. فونيم (و) الواحَد وال (و) الإِثنان، في اشعار پیشوا کاکەیی. ６. فَنُ التَشخيص في أَشعار پیشوا کاکەیی. ７. العنوان في أَشعار پیشوا کاکەیی. ８. تَوظيّف التَهَكُم في أَشعار پیشوا کاکەیی. ９. الفولكلور في مشروع (عوّدَتي الی افريقا) عند پيشوا كاكەیی. １０. الطَبيَعة والبَيّئّة في كِتاب (المُحيّط و القارَة القُطبيّة الجنوبية بِطَعمِ الشِعرِ) عند پیشوا کاکەیی. من كُتب الشاعر المُترجِمة الی اللُغة الفارسية: ١. آفريقانامه با طعم شعر،(پروژە اول و دوم) ، شعر. ۲. امريكانامه باطعم شعر،(پروژە سوم و چهارم) ، رمان شعر-قصيده. ۳. گیتی‌نامه، شعر. ٤. من آنم، كه گل را ديدباني می كنم. من كتب الشاعر المترجمة الی اللغة العربية: أَبسطُ مِن صَراء، مختارات شعرية، ۲۰۲۳. كما شارك في ثمانية كتب من الأَنثولوجيا الشعرية دولية، والتي تتنوع بين المجلة الكِتابِية و كتبِِ مستقلة: １. شارك في كتاب (شعراء من اجل السلام) التي طُبِعَ و نُشِرَ عام ۲۰۲۲ في دولة تونس. ２. شارك في كتاب انثولوجيا الشعري الدولي باسم (اقلام جنود متعدي الجنسيات) التي طُبِعَ و نُشِرَ في دولة بنغلادش عام ۲۰۲۲. ３. شارك في المجلدان الاول والثاني من مجلة الشعر الأَمريكي باسم (الجنة علي وجه الارض) ، التي تعد من المجلة العالمية الانثولوجية للشعر، صُدِرَ و طُبِعَ في الولايات المتحدة الامريكية. ４. شارك في كتاب الانثولوجي الشعري التايواني (اشعار لـي) ، التي تُرجِمَ الی اللغة الصينية. ５. تُرجِم شِعرين لِـپیشەوا كاكەیی/ پیشوا کاکەیی الی لغة الصينية بقلم الشاعر والمترجم والبروفيسور (جي تشانغ) ، التي طُبِعَ و نُشِرَ في مجلة (السردية الشعرية الدولية ربع شعر) عام ۲۰۲۱. ６. في مهرجان كيستريج الدولي العاشر في كينيا، والذي استمر لسبعة ايام، شارك پیشوا کاکەیی بشعرين. ７. شارك في مجلة 'بروديجي' الصادرة في امريكا والبوسنة والهرسك، التي طُبِعَ و نُشِرَ في امريكا، شارك بشعر (الوَصيَّة) . ８. في مهرجان كيستريج الدولي الحادي عشر في كينيا، شارك بشعر بعنوان (الكَون و الإِنسان مِثل المُعادَلة) . ９. شارك في كتاب انثولوجيا الشعر في بنغلادش، باللغتين الانجليزية والبنغالية، و هذا ثاني كتابِِ انثولوجي التي شاركه پیشوا کاکەیی في بنغلادش. هذا الكتاب يضم العديد من الشعراء العالميين (۲۲٤) صفحة. １０. شارك في مشروع كتاب انثولوجيا الشعر العالمي، بمجموعة شعرية بعنوان (الحَديقَة و البَستانييّن) ، باسم (الكتاب السنوي للشعر العالمي ۲۰۲٤) . - ترجمت اشعاره الی العديد من اللغات، منها: لٲلبانية، الاوزبكية، الاسبانية، الٲغبو، الانجليزية، الاندنوسية، البنغالية، البوسنية، البولندية، الصينية، الاطالية، الروسية، الصربية، العربية، الفارسية، الكازاخية، المقدونية والعبرية... نشرت اشعاره في المواقع والمجلات، و نشرت من اشعاره في صحف بنغلادش. و اجري حوارا صحفيا من قبل انتياب بيشيتش، بعد ذلك نُشِرَت باللغتين الصربية والانجليزية علی موقع الكتروني صربي. و اجري ايضا معه حوارا صحفيا في مكسيك من قبل: لوبيتا نوفووا، الذي نُشِرَ باللغة الاسبانية. و اجري معه حوارا لمجلة ايلا مغزين امريكية و نشرت باللغة الامريكية. ترجمت العديد من اشعاره الي لغة الاسبانية. نال علی سبعةعشر جائزة تقديرية شعرية بين (۲۰۲۱-۲۰۲٤) . اسماء و اماكن الجوائز: １. كَلِماتي، رينيسانس. في جمهورية الهند، حصل في هذا المركز علی (٦) جوائز تقديرية، في سنة (۲۰۲۰-۲۰۲۱) . ２. بزوغ الكُتّاب العالميين، لارتقاء بالكُتّاب المتميزين. في دولة نيجريا، حصل في هذا المركز علی (٤) جوائز تقديرية، في سنة (۲۰۲۱) . ３. بيّتُ الشعر لمؤسسة كولومبيا الثقافي (سحر و اوراق) . في دولة كولومبيا، حصل في هذا المركز علی (۳) جوائز تقديرية، في سنة (۲۰۲۱-۲۰۲۲) . ４. الارشيف الادبي لبنغلادش، في دولة بنغلادش، حصل في هذا المركز علی (۱) جائزة تقديرية، في سنة (۲۰۲۱) . ５. الادب والفن الدولي. في امريكا، حصل في هذا المركز علی (۱) جائزة تقديرية، في عام (۲۰۲۱) . ６. مركز الشعر. في دولة نيجريا، حصل في هذا المركز علی (۱) جائزة تقدیرية، في عام (۲۰۲۲) . ７. في مركزِِ روسي، في دولة روسيا، حصل في هذا المركز علی (٣) جائزة تقديرية، في عام (۲۰۲۲، ٢٠٢٤، ٢٠٢٦) . ==== ترجمة: شهلا حسین

🔸کتێبی «پێشەوا کاکەیی» چاپ و بڵاو کرایەوە⤵ کتێبی «لە پەنجەرەوە، دەڕوانمە گوێدرێژەکەی نالی»ـی پێشەوا کاکەیی، چاپ و بڵاو کرایەوە. کە ئەم کتێبە کاری ڕێنووس و هەڵەچنی «وشیار عەلی» و کاری بەرگ «ئیبراهیم ساڵح» ئەنجامیان داوە و لە چاپخانەی کارۆ چاپ کراوە. 🔻 له‌باره‌ی ئه‌م کتێبەوە پێشەوا کاکەیی ده‌ڵێت: ئەم بەرهەمە: ئەزموونێکی نوێی شیعری منە کە لە (شیعر و پەخشانەشیعر) دا خۆی دەبینێتەوە. هەندێک شوێن بۆ ڕەگەزی تریش. دەمەوێت خۆم لە پێشەکی ببوێرم. ته‌نيا سەرنجێکی خێرا بۆ خوێنەران به‌ جێ ده‌هێڵم. نالى (مه‌لا خدرى ئه‌حمه‌دى شاوه‌يسى ميكايه‌ڵى 1800-1877) بیانوویەک بوو بۆ من تا بتوانم بدوێم. لە ڕوانگەی: سیاسی، کۆمەڵایەتی، کولتووری، ئایینی و زمانه‌وانییەوە کارم لەسەر ئەم شیعر و پەخشانەشیعرانە کردووه‌ و دۆخی دوای نالیم پێيان خوێندووه‌تەوە. ئەم شیعرانە بە زمانێکی ڕەخنەیی، کاری توێژینەوەييی خۆيانيان کردووە. چه‌ند نیوەبەیتێكى نالیم هێناوە و ڕەخنە و وەڵام و سەرنجی خۆمم بۆيان هەبووە. ئەوەی دەمەوێت لێرەدا بیڵێم، ئەوەیە کە لە سەرتاپای شیعر و پەخشانەشیعرەکاندا لە ڕوانگەی ڕیالیزمی ڕەخنەیییەوە دوواوم. هەوڵێکە بۆ خوێندنەوەی دوای نالی و هێنانەوەی نالی بۆ ئێستامان کە لە چ ئێستایەکدا دەژین و داهاتوومان لەسەر ئەو ئێستایە چی لێ شین دەبێتەوە. 🔵 پەرەگرافیک لە کتێبەکە: نالی! هەرلخێکی ئەم درەختە ڕاوەشێنيت، قیژەی سەدان کچی سەربڕاوی لێوە دێت، سەدان ڕۆژنامەنووسی بێسەروشوێنت پێ دەڵێت، کاوەی ئاسنگەر لە کوێ و کاوە گەرمیانی لە کوێ! میرنیشنی سۆران لە کوێ و سۆرانی مامە حەمە لە کوێ! هەرلخێک ڕاوەشێنیت، هاواری سەدان پەککەوتەی لێوە دێت، کە گۆچانێکی لێ ساز کردووە و ئاخوداخی ئەم تاڵانکارییەی کوردایەتیی حیزبی بۆ باس دەکات کە چلۆن دڵی شەق بردووە. شەقی بردووە، پەمۆ نا، دڵی منداڵ. لە گیرفانی هەموانی بڕیوە، دز نا، ئەم دووکاندارە سیاسییانە. ئەها ببینن! زمان بەو لینجاوییەی خۆیەوە، شیعرمان بۆ دەنووسێت، هەموو شتێک دەکشێت و دەشکێت، دەلکێت و ون دەبێت. === ساڵی نووسین: ٢٠٢١ چاڵی چاپ: ٢٠٢٢

زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر پڕۆژەی پێنجەمی کارنامەی «شیعرەڕێ»ـی پێشەوا کاکەیی، کە بریتییە لە (۸) پڕۆژە، وا پڕۆژەی پێنجەمیش کە لە ژانری «ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا» پێک هاتووە، ناوی (زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر) ە و لە چاپخانەی کارۆ چاپ کراوە ئێستا لە کتێبخانەکاندایە. له‌باره‌ی ئه‌م کتێبەوە پێشەوا کاکەیی ده‌ڵێت: ئەم بەرهەمە: ئەزموونێکی نوێی شیعری منە کە لە (ڕۆمانەشیعر-دەقی وڵا) دا خۆی دەبینێتەوە. پڕۆژەی پێنجەمی کارنامەی (شیعرەڕێ) ـمە کە لە ساڵی ٢٠١٦ـەوە کاری لەسەر دەکەم. ئەمەش دوای ئەوەی دێت کە پڕۆژەی سێیەم و چوارەمم (ئەمریکانامە بە تامی شیعر) وەک (ڕۆمانەشیعر-قەسیدە) لە ساڵی ٢٠١٧ نووسرا و لە ساڵی ٢٠١٨ چاپ کرا. لەو پەڕتووکەدا، پێشەکی و کورتەیەکی تێدایە لە هەمبەر (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) وەک ژانرێکی نوێی شیعری، کە ئەم ژانرە خۆم لێکم داوە و بەرهەمم هێناوەتەوە وەک ژانرێکی نوێی شیعری. بە واتایەکی تر، من خاوەنی ئەم ژانرەم لە مێژووی شیعردا. لەو پەڕتووکەدا، سێ کاری جیاوازم خستووەتە ڕوو، کە ئەویش ئەوەیە یەکەمین جارە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا دێتە بەرهەم. هەر وەها، یەکەمین جارە (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) لەبارەی ئەم قاڕەوە دەنووسرێت بە شیعر. هەر وەها، یەکەمین جارە فەرهەنگۆکەک نەک (پەراوێز) شیعری تێدا بزێتەوە و بە شیعر ببەسترێتەوە. واتە، وشەکانی ناو فەرهەنگۆکەکە بەدوای یەکتردا، دیسانەوە بە شیعر بەستراوەتەوە و شیعر لەپێش خۆی و پاش خۆی بەرهەم هاتووەتەوە. ئەم پڕۆژە شیعرییە، خەم و ئازار و حەیرانی کەسێکە کە دەیەوێت لەناو شەپۆلەکانی زەریا و بەستەڵەکی باشووردا شتێک بگێڕێتەوە، خەمی کورد وەک بوون و هەبوو بەر باس بدات. کورد دەباتە ناو ئەو گەلانەی کە لەو قاڕەدا دەژین و گەلانیش ڕادەکێشێتە ناو خۆیەوە، لەوێوە هەم ڕەخنە لە خۆی و هەمیش لە جیهان دەگرێت. لەگەڵ ئەوەیشدا، کوردێکی گەڕیدە لەناو و ئاو و بەفر و بەستەڵەکدا جیهانی ژینگە بەر باس دەدات. داهاتوو دەخوێنێتەوە. ==== کاتی نووسینی ئەم کتێبە: ٢٠٢١ کاتی چاپکردن: ٢٠٢٢ === کاری بەرگ: #ئیبراهیم_ساڵح ڕێنووس و هەڵەگری: #وشیار_عەلی لە چاپخانەی #چاپخانەی_کارۆ چاپ کراوە. پڕۆژی #شیعرەڕێ #پڕۆژەی_پێنجەم #ڕۆمانەشیعر_دەقی_واڵا #زەریا_و_بەستەڵەکی_باشوور_بە_تامی_شیعر #پێشەوا_کاکەیی

لە ڕادیۆی دیمۆکراسی، کۆیە، ۲٤-۲-۲۰۲۲ بەرنامەیەکی ڕاگوزەر لەگەڵ شیعرەکانی پێشەوا کاکەییدا بە میوانداری پێشەوا کاکەیی و هۆشەنگ قادر پێشکەشکار: هاوکار محەمەد دەتوانن لەم بەستەرەوە بێنەر و بیسەری بن. https: //m.youtube.com/watch? v=buM7V8WgvVM&feature=youtu.be

پێشەکی و کورتەیەک لەبارەی (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) وە وەکوو ژانرێکی نوێى شیعری بۆچی (ڕۆمانەشیعر و دەقی واڵا) م لەم پڕۆژە شیعرییەمدا نووسی؟ ئایا پێشتر بە بەرنامە کارم تێدا کردووه‌، یان به‌ ڕێككه‌وت وا دەرچوو؟ ئەوەی ئاگاداری مێژووی شیعرنووسینی من بێت، شایەتيی ئەوە دەدات کە لەدوای (٢٠١٦) وە بە پڕۆژەی شیعری کار دەکەم. ئەوەندەی توانیبێتم، کاژی خۆمم فڕێ داوە و بە جۆرێکی تر بە توولەڕێی شیعردا دەخشێم و خۆم بە کونج و کەلەبەری دنیادا دەکەم. ئەم باوەڕبەخۆبوونەم بە کارنامەکەم کە (شیعرەڕێ) ـیە پشتئەستوورە، بۆیە هەر جارێک و لە هەر پڕۆژەیەکیشدا وا لە شیعر دەڕوانم، کە من چیم لە شیعر دەوێت و شیعر چيی لە من دەوێت، نەک داخوازيی جەماوەر چییە و بازاڕ چ جۆرە شیعرێک ساغ دەکاتەوە! بۆ من، ئەوەندەی فڕێدانی کاژ لە شیعردا گرنگە، ئەوەندە بۆم گرنگ نییە داخۆ شاعیرێکی دەر کەوتووم، یان نا، چونكه‌ دواجار شیعر خۆی دەر دەخات و بە جۆرێک هەق بە مێژووی خۆی دەدات کە بۆچی پێداگر بووە و بۆچی خۆی دەسەپێنێت؟ بە هەرحاڵ، بۆچی (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) لەم بەرهەمەمدا هاتە بوون؟ کاتێک لە (ئەمریکانامە، بە تامی شیعر) دا، کە (ڕۆمانەشیعر-قەسیدە) دەرچوو، کە ئەویش ژانرێکی نوێی شیعرە و خۆم بەرهەمم هێناوە، دەرچوونە لە ڕۆمانەشیعر، هەر دەرچوونێکیش لە ژانرێکی باو، نوێبوونێکە و هێنانەکایەی ژانرێکی ترە بۆ شیعر. لەبەر ئەوە بە درێژایيی مێژووی شیعری کوردی، لە خەسرەو و شیرینی خانای قوبادییەوە کە بە (ڕۆمانەشیعری کلاسیک) هاتووه‌تە بوون تا ڕۆمانەشیعرەکانی ئەڵماسخانی کەنۆڵەیی (کەندووڵیی) و میرزا شەفیعی کولیایی کە ئەوکات ئەم سیانە وەکوو سێکۆچکەیەک وا بوون و هاوڕێيش بوون، سەردەمی گەشەی ڕۆمانەشیعری کوردی بووە، هەڵبەت دوای ئەوەی کە خانای قوبادی، خەسرەو و شیرینی نیزاميی گەنجەوی وەردەگێڕێته‌ سه‌ر زمانى کوردی (بەمەيش وەک یەکەم وەرگێڕی کورد دەناسرێت،) لەوێوە ڕۆمانەشیعری کلاسیک گەشە دەکات و بەردەوام دەبێت. دواتر لە هاتنەئارای شێوازی (ڕۆمانەشیعری نوێ) کە لە (زێوان) ـی سەباح ڕەنجدەرەوە دەست پێ دەکات، تا دەگاتە شێرکۆ بێکەس و دواتر... ئەم ڕۆمانەشیعرە لەنێو کورددا بەردەوام بووە. لەنێو گەلانی تریشدا، هەر لە داستانی شیعرەوە تا ڕۆمانەشیعر بەردەوام بووە. لێرەدا نامپەرژێتە سەر مێژوو و لایەنی ڕەگەزەکانی شیعر، بەڵکوو باسه‌كه‌ له‌سه‌ر ئەوەیە كه‌ بۆچى ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا هاتە بوون؟ کاتێک کە ئەمریکانامە بە تامی شیعرم نووسی کە (ڕۆمانەشیعر-قەسیدە) یە، پێويست بوو بە جۆرێکی تر لە شیعردا خۆم بدۆزمەوە و بتوانم نوێبوونەوەیەک لە بواری ژانردا دەر بخەم. هەڵبەت بۆ من ئاسان نەبوو، بەڵام بیرم کردەوە کە بە ڕۆمانەشیعر بڕۆم و لەولايشەوە دەرچوونێکم لە ڕۆمانەشیعردا هەبێت و ڕەگەزێکی تری شیعری بخەمە پاڵ ڕۆمانەشیعر. ئەگەر ڕۆمان زۆر دژوار بێت، ئه‌وا ڕۆمانەشیعر دژواترە، چونكه‌ هەمیشە دەبێت ڕەچاوی شیعرییەت و تێکترنجانی ڕەگەزێکی تری شیعر کە دەقی واڵایە بۆ ناو ئەم ژانرە و بوون بە ژانرێکی تر بکەیت، ئه‌مه‌يش خەیاڵ و ئاگایيیەکی باشی دەوێت. خەیاڵ تا ئەو شوێنەی کە نەزانیت لە ژانردا بە چى دەگەیت، نەک (ناوەرۆک بە: شوێن، ڕووداو، کات، کەسایەتی و هونەری چنینەوە) ، لە ئاگایيیش تا ئەو شوێنەی کە چیيت لە خەیاڵ دەست کەوتووە! لەگەڵ ئەوەيشدا، ئەم تێترنجاندنه‌ی ژانری تر، هەر لە هەناوی خۆیدا بزێت و گەورە بێت و لە شوێنێکی تردا بە جیا بێتەوە بوون، ئەم بوونەيش بگەڕێتەوە بۆ زێدی خۆی. ئەو کاته‌ دوای تەواوبوونی، هەست دەکەیت شتێک بە دنیا هاتووە کە پێشتر وەک هەمان کارکردنی (زمان، شێواز و گێڕانەوە) نەبووە، دەگەڵ خۆتدا بەر جۆرێک لە نامۆیی دەکەویت کە ئەمە ژانرێکی ترە و تۆ خوڵقاندووتە. هەڵبەت وەک کارکردن لەسەر (ناوەرۆک، پەیام، گرنگی و چییەتيی دەقەکە) بۆ خوێنەرى به‌ جێ دەهێڵیت و بڕیاردانی تۆی تێدا نییە. یانی ناتوانيت بڕیار لەسەر ئەو بابەتانە بدەیت، کە خوێنەر بەو ئاڕاستەیە لێی بڕوانێت، بەڵکوو ئەمە کوشتنی ژانر و دەقەکەيشە. بەڵام کاتێک هەست دەکەیت کە ئەم کاژی ڕۆمانەشیعرەت فڕێ داوە و بەرگێکی ترت کردووە بە به‌رى ڕۆمانەشیعردا و ژانرێکی تری لێ هاتووه‌تە ئاراوە، هەست بە شادمانييه‌ک دەکەیت کە وەکوو چۆن بۆت گرنگ نییە جەماوەر چ جۆرە شیعرێکی لێت دەوێت، ئاوايش بە ئەندازەی لەدایکبوونی ئەم ژانرە، بۆت گرنگ نییە ئاخۆ جەماوەر پەسەندی دەکات یان نا، چونكه‌ ژانرە و خۆی دەرخستووە و خۆی خستووه‌تە ناو مێژووەوە، ئەوە مێژوويشە ئەم زمانە دەسەپێنێت یان خۆی قووت دەداتەوە و چیدیکە ناتوانێت بپەیڤێت. لەبەر ئەوە لەدایکبوونی هەر ژانرێکی نوێ، سەرەتا ناتوانێت خۆی بسەپێنێت، تا لە نامۆبوون ڕزگاری نەبێت و تا لە زمانیشدا خۆی دەر نەخات، بۆیە هەموو ژانرە نوێیەکان بە ژانێکی مێژووییدا دەڕۆن تا خودی ئەم ژانرە لەنێو مێژوودا خۆی دەسەپێنێت. لێرەوە دەمەوێت بە کورتی چۆنیەتيی ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا باس بکەم پێش ئەوەی باس لە ڕۆمانەشیعر بکەین، ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانين كه‌ دەقی واڵا لە ئەنجامی چەند جۆرە ژانرێکەوە خۆی بونیاد دەنێته‌وه‌، ئەم بونیادەيش خۆی لە سرووشتی خۆیەوە سەر دەر دەهێنێت کە جیهانە هونەرییەکەی سەر بە دنیای شیعری (نوێترخوازە) . دەقی واڵا خۆی ئاوێتە ناکات، بەڵکوو خۆی ئاوێتەبووی ژانرەکانە. (هەڵبەت دەقی ئاوێتەيش هەیە کە باسی ئێمە نییە،) بەڵام دەقی واڵا بە ژانری دیکه‌ ئاوێتە بووە، ناتوانێت تەنیا لە ژانرێکدا خۆی دەر بخات، بزۆزە و دەجووڵێت. سرووشتی خۆی وەهایە سەر بە ماڵی چێرۆکدا دەکات، خۆی دەکاتە چیرۆکەشیعر و بەوەيشه‌وه‌ ناوەستێته‌وه‌، سەر بە ماڵی پەخشان و پەخشانەشیعر و نمایش و شانۆ و مەنەلۆگ و گوتە و بیرەوەریيشدا دەکات. زۆر جاريش وەها سادە خۆی نیشان دەدات، تەنانەت پەندیش خۆی تێ دەخزێنێت، تا ئەو شوێنەی خۆی دەبێتە ڕۆژنامەنووس و بە زمانێکی پەخشانییەوە دێتەوە دەره‌وه‌ و دەپەیڤێتەوە. لەبەر ئەوە، هەموو دەقێکی واڵا، ئاوێتەبووی تێدایە، ئەمەيش ڕەهەند و سرووشتی خودی دەقەکە خۆی بە خۆيی بەخشیوە، نەک دەقی ئاوێتە. چونكه‌ دەقی ئاوێتە بە کورتی هەم ئاگایيی تێدایە و هەمیش لە نێوان دوو ژانر یان هونەرێکی تردا خۆی بەیان دەکات. بۆیە هەموو دەقێکی ئاوێتە، دەقێکی واڵا نییە، چونكه‌ ئەم سرووشتە نائاگاییەی نییە کە وەک دەقی واڵا بزۆزتر بێت، بەڵام دەقی واڵا خۆی لە تەواوبوونی خۆیدا دەقێکی ئاوێتەيشە. دەقی واڵا، هەم کۆلکەزێڕینەیە لە سرووشتی خۆیدا کە ڕەنگاوڕەنگە بە ژانری تر، هەمیش کراوەیە و دژی داخرانه‌. (لێرەدا قسە لەسەر دەقی کراوە و دەقی داخراو نییە. ئەوەيش بابەتێکی دیکەیە.) دەقی واڵا، زیاتر لە دوو ژانر لە خۆیدا کۆ دەکاتەوە. دەقێکی گەڕۆکە بەنێو ژانری تردا، دەقێکی وەستاو نییە لەسەر یەک بابەت و یەک شێواز و یەک جۆری هونەری چنینەوە. دەقی واڵا خۆی هاوسەنگی لەنێو خۆیدا درووست دەکات لە ڕووی (بابەت و شێواز و هاوئاواز) ه‌وه‌، خۆی ڕەگەزەکانی شیعر دیاری دەکات. هەڵبەت ئەوەيش بڵێم، دەقی واڵا، سەر بە یەک شێواز و گێڕانەوە و هونەر نییە، بەڵکوو خۆی شێواز و گێڕانەوه‌ و هونەرەکەی دیاری دەکات، لە شاعیرێکەوە بۆ شاعیرێکی تر و لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر جیاوازيی خۆی دەر دەخات. کاتێک ئەم (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) یە هاتە بوون، کۆمەڵێک خەسڵەت و تایبەتمەندیم بۆ دەر کەوت، کە لە ئەنجامی هەردووکیانه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ بوون. پێش ئەوەيش ئەم خەسڵەتانە بخەمە ڕوو، تا ساتی چاپبوونی ئەم پەڕتووکە، دەتوانم بڵێم کە: ١) یەکەمین جارە بە زمانی شیعری، باس لە بەستەڵەکی باشوور/ ئانتارکتیکا دەکرێت و ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵای لەباره‌وه‌ بەرهەم دێت؛ پێشتر لە زمانە جیاوازەکاندا، شیعر و پەخشان و ڕۆمان نووسراون، بەڵام ڕاستەوخۆ پەڕتووکێکی شیعری لەسەر بەستەڵەکی باشوور بە شێوەی ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا نەهاتووه‌تە بەرهەم؛ ٢) بۆ یەکەمین جارە فەرهەنگۆک بە شیعر بچنرێتەوە، واتە دیسانەوە خۆی بخاتەوە ناو ژانرەکە و هەر وشەیەکی فەرهەنگۆکەکە بە کورتیلەشیعرێک لەگەڵ وشەی دواتردا بە شیعر خۆی ببەستێتەوە. (فەرهەنگۆک و ژانی وشەکان،) تێيدا هەر وشەیەکی کورتیلەشیعرێكم لێ بەرهەم هێناوەتەوە و لەگەڵ وشەی دوای خۆيدا هاوئاوا‌زم کردووه‌. هەر وشەیەک کورتەشیعرێکی سەربەخۆیە و لەگەڵ ئەوەيشدا لە سەرەتای وشەوە تا کۆتایيی وشە پێکەوە گرێ دراون و هه‌روه‌ها بە ناوەرۆک و بابەتی ژانری ڕۆمانەشیعريشه‌وه‌ گرێ دراون. لەگەڵ ئەوەيشدا، دەرگایەکی کراوەم بۆ خوێنەر بە جێ هێشتووە کە چۆن بیر لە وشەکانی تری ناو فەرهەنگۆکەکە بکاتەوە، بۆ ئەوەی شیعری لێ بەرهەم بهێنێت؛ 3) بۆ یەکەمین جارە، ژانری ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا دێتە بەرهەم. ئەم خەسڵەتانە بە ئەزموونی خۆم و کارکردنم لەنێو شیعردا بۆم دەر کەوتوون، كه‌ ئايا (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) چۆن بەرهەم دێت؟ پاشان ئاگاداربوون له‌ خەسڵەتەکانی دەقی واڵا و ڕۆمانەشیعر و چۆنيه‌تيى تێکترنجاندنيان، لێرەدا دەخەمە ڕوو: یەکەم: ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا، لەسەر هونەری ڕۆمانەشیعر کار دەکات، لەسەر یەک بابەتی گشتگر دەڕوات و پەلوپۆ بۆ کۆمەڵێک بابەتی تر كه‌ خزمەت بە هه‌مان بابەت ده‌كه‌ن، دەهاوێژێت، لێره‌يشه‌وه‌ دەقی واڵا کە هەر لە ڕۆمانەشیعرەکەدا لە دایک بووە، خۆيی تێ دەخزێنێت؛ دووەم: کاتێک ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا، دێتە بەرهەم کە ڕۆمانەشیعرەکە خۆی لە شوێنێکدا ژانری تری لێوە بزێت و خۆی بەرهەم بهێنێتەوە و بچێتەوە ناو هەمان شوێن؛ سێیەم: لە ڕۆمانەشیعردا، بابەت، زمان، هونەری گێڕانەوە و ژانرەکەی دیارە و ناتوانین بە دراما یان قەسیدە/ چامە یان چامەی درێژ بڵێین ڕۆمانەشیعر و بە دەقی واڵايش بڵێین ڕۆمانەشیعر. لەبەر ئەوە، هەموو دەقێکی واڵا خەسڵەتێکی ڕۆمانەشیعری تێدایە، بەڵام ناتوانێت خۆی بە ڕۆمانەشیعر تەواو بکات، چۆن پڕ بابەت و پڕ جۆری ڕەگەزەکانی شیعرە. لەگەڵ ئەوەيشدا، ڕۆمانەشیعر خەسڵەتەکانی دەقی واڵای تێدا نییە، ئەگەر لەسەر بنەماکانی دەقی واڵا بڕوات، لە ڕۆمانەشیعر دەکەوێت. بە کورتی، ڕۆمانەشیعر و دەقی واڵا، لە داڕشتن و گێڕانەوە و فرەڕەگەزی و هاوئاوەزیدا تایبەتمەنديی خۆیانيان هەیە؛ چوارەم: لە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵادا، هەم خەسڵەتی (بابەت، شوێن، ڕووداو، کات، کەسایەتی و هونەری چینین و گێڕانەوە) و تایبەتمەندییەکانی ڕۆمانەشیعر لە خۆ دەگرێت و هەم پەلوپۆيش بۆ دەقی واڵا کە ڕەگەز و ژانری تری تێ ده‌ترنجێنرێت، دەهاوێژێت. ئەمیش لە خۆیەوە ده‌زێت و ده‌چێتەوە ناو خۆی. لەبەر ئەوە: گەلۆ، حەیران، شیعر، چیرۆکەشیعر، کورتیلەشیعر، پەراوێزەشیعر، پەخشانەشیعری لە خۆدا کۆ کردووەتەوە، چونكه‌ ئەمانە هەریەکەیان زمانێکی تایبەت بە خۆيانيان هەیە و لەگەڵ ئەوەيشدا، زمانی ڕۆمانەشیعر و بابەت و گێڕانەوە و خەسڵەتەکانی ڕۆمانەشیعر زاڵە. هەم دەقی واڵای لێ دەزێت، هەم لە خۆیدا بەرهەمی دەهێنێتەوە و دەیخاتەوە پاڵ خۆی؛ پێنجەم: لە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵادا، جگە لە ناونیشانی گشتی، چەند ناونیشانێکیش لەناو دەقەکەدا هەیە. بەوەيشدا دەزانین کە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا لە چ ڕووبەرێکدا دەمێنێتەوە. له‌مه‌وه‌ دەڵێین سەرتاپای ناونیشانەکانی ناو دەقەکە لەسەر ئەو کێڵگەیە دەوەستنه‌وه‌ کە ڕۆمانەشیعرەکە خۆيی لەسەر بونیاد ناوە. بۆ نموونە: (زەریا و بەستەڵەکی باشوور، بە تامی شیعر) ئەو ڕووبەرەی بۆی دیاری کراوە، لەو چوارچێوەيه‌دا ناونیشانەکانیش لە خۆیدا کۆ دەکاتەوە کە لە ڕۆمانەکە دانەبڕێت، بەڵام ڕەگەز و ژانری گۆڕانی بەسەردا دێت. لەپڕ زمانی ڕۆمانەشیعر دەبێتە زمانی حەیران یان پەخشان یان چیرۆکەشیعر یان لە وشەیەکدا، پەراوێزێک لە دایک دەبێت و بە شیعر بۆی تێ هەڵدەچێتەوە؛ شەشەم: لە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵادا، یاسایەک پەیڕەو دەکات، ئەویش ئەوەیە کە ئەگەر ڕەگەزەکانی دەقی واڵا: (حەیران، شانۆ، گفتوگۆ، پەخشان، پەخشانەشیعر، چیرۆکەشیعر، پەراوێزەشیعر، بیرەوەری و گوتە) شی تێ بترنجێت، دوا جار ڕووبەرەکەی خۆی دەپارێزێت کە: (بابەت، شوێن، ڕووداو، کات، کەسایەتی و هونەری چنین و گێڕانەوە) لە خۆيی دوور نەخاتەوە. لێرەدا ئەم خاڵانە بە کورتی بەرباس دران، کە دەتوانین له‌ شوێنى تردا زیاتر لەسەريان بوەستین. ئەوەی بۆ خوێنەر گرنگە بيزانێت، ئه‌وه‌يه‌ كه‌ کاژفڕێدان لە هونەری شیعر و ژانردا، ژانێکی تری ناو ژانرەکەیە و ئەوەی زۆریش گرنگە، دوا جار پەروەردەکردنی ئەو ژانرەیە لە لایەن نووسەر خۆيه‌وه‌ تا سەر دەخرێت و خۆی دەسەپێنێت. پێشەوا کاکەیی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ شوێنپێ: قەڵادزێ لێرە لە کولتوور مەگەزین بڵاو کراوەتەوە http: //cultureproject.org.uk/kurdish/about-poem-as-a-open-novel/

مجموعه شعر | آمریکانامه با طعم شعر | اثر شاعر معاصر کُرد پیشوا کاکایی، تازه‌ترین کتابی‌ست که با ترجمه من طی روزهای آینده از سوی انتشارات_افراز منتشر می‌شود. مجموعه‌ی حاضر - دومین دفتر شعری که من از شاعر جوان کُرد، پیشوا کاکایی، ترجمه کرده‌ام از این رو دارای اهمیت است، که مرزهای زبانی و مکانی را درهم‌شکسته، از زخم‌ها و زیبایی‌های آفریقا گرفته تا آمریکا و... را با قوه‌ی خیالی سبز، با خامه‌ای از رنگ خون، بر دفتر سپید خود نگاشته، و بی‌پروا، لطیف، پرشور، معترضانه و در عین حال معصومانه، آمیخته به زبان و در دامان طبیعت، در فرمی نو و متفاوت، به بیان دردها و رنج‌ها، زیبایی‌ها و شکست‌های آدمی می‌پردازد. برشی از متن: '...من شرحِ ابر با خود دارم، و درمانده گشته‌ام از تفسیر آدمیزاد حکایتِ سنگ با خود دارم، زله شده‌‌ام از خوانش برگ زرد رؤیای باد با خود دارم، بادی جدا از گردوغبارِ درون‌اش که برمی‌خیزد و اندوه آتش، اندوهی اندهناک‌تر از آتشی که استخوان‌هامان را منفجر خواهد کرد و عشقی عمودی، عشقی که دیگر هیچ انسانی را یارای کِشیدن آن نیست...' #آمریکانامە_با_طعم_شعر #پروژە_سوم_و_چهارم #رمان_شعر_قصیدە_مجموعه_شعر #پروژە_شعرراە #پیشوا_کاکایی #باسط_مرادی #انتشارات_افراز_نشر_افراز #ادبیات_شعر_کردی #شعر_کردی_عراقی_قرن۲۱م #چاپ_اول_۱٤۰۱ #در_دست_انتشار #آفریقانامە_و_زمین‌نامە_با_طعم_شعر #پروژە_اول_و_دوم #پرۆژە_شعرراە #پیشوا_کاکایی #باسط_مرادی #انتشارات_افراز #نشر_افراز #شعری_کردی_عراقی_قرن۲۱م #چاپ_اول_۱٤۰۰

«گەشتێکی گەرم بەنێو کیشوەرێکی بەستەڵەکدا» 🔹هاوکار محەمەد ==== 🔸کتێبی (زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر) ، کتێبێکی «پێشەوا کاکەیی»ـیە، کە (ڕۆمانەشیعر_دەقی‌واڵا) یە و کارنامەیەکی پڕۆژەییە کە ناوی (شیعرەڕێ) ـیە و بەشی پێنجەمی کارنامەکەیەتی. 🔻نووسەر وەک گەڕیدەیەکی شاعیر، جوگرافیناسێکی ورد و شارەزا، سەفەری زەریا و بەستەڵەک و شاخ و تەپۆلکەمان پێدەکات، هەڵەبجە و ئانتارکتیکا و سان‌مارتین و گردەکانی پاتریۆت و کەناراوەکانی شاژنە ماود و بەستەڵەکی باشووری ئوسترالیامان پێدەکات و لێرەدا ئەو پیناسەیەم دێتەوە یاد کە بۆ هونەر کراوە، دەڵێت: (هونەر سواری فڕۆکەت ناکات بۆ گەشت، بەڵکوو ڤیزای سەفەرت پێدەدات بە دڵی خۆت سەفەر و گەشت بکەیت!) ئەم سەفەرە مەجازییە، دەتخاتە بیرکردنەوەی قووڵ و تێڕامان لە ئاو و ڕووبار و کەشتی و داستانی ئاو، ماسی و ڕەگەزەکانی ژیان، با، سەرما، گەرما، بەفربارین و جۆرەکانی فڕین و هەڵلەرزین، بە جۆرێک باسکراون و شڕۆڤە کراون و پێشتر کەس پەی نەبردووە بەو نهێنییانە. ئاشناکردنمان بە دەقی واڵا وەک کۆلکەزێڕینە لە سروشتی خۆیدا کە ڕەنگاوڕەنگە بە ژانری هەمیشە کراوە و دژی داخرانە، لە شوێنێک باسی سەرخێڵ و سەرەمەنهۆڵ دەکات و دەڵێ: (سەرۆک لە جیهانی ڕۆژهەڵاتدا سەری لە سەرەمەنهۆڵ دەچێ، هێندە بخوا و بڕێ نیگای تیژ ناڕوا، تا چاڵی ئاودەست دەڕوا و ون دەبێ. سەرۆک، ڕابردووی قەسابە هێندەی سەر ببڕرێ خوێنی پژاندۆتە نێو هەوا، ناوەوەی داڕووشاوە و تەنیا ئێستەی خۆی دەبینێ، داڕماوە لە سرووشت و ئاییندەی هەڵواسیوە بە دووکەڵی ڕەشەوە تا لە هەوادا بیخنکێنێ!) شاعیر، بە وردی لە گیاندار و باڵندەکانی نیشتەجێی ئەم کیشوەرە و داهاتووی ژینگە و سروشت بەر باس دەدات، وەک توێژەرێکی شیعری و وەک کوردێکی توێژەر دەیەوێت بوونی لەم بەستەڵەکەدا هەبێت. شاعیر سێ داهێنانی هێناوەتە ناو شیعرەوە کە بە هەبوونی فەرهەنگۆک و ژانی وشەکان لە بەشی کۆتایی، سەرلەبەر وشە بە وشەی فەرهەنگۆکە شیعراندوویەتییەوە و هەڵتدەداتەوە ناو ڕۆمانەشیعرەکەی، بەمەیش ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵاشی خوڵقاندووە. بۆ ئەوەی گەشت بکەیت، وات لێ دەکات، حەیران و گەلۆی خۆت بڵێیت تا لە زەریا بپەڕیتەوە و دەگەیتە بەستەڵەک. گفتوگۆی شاعیر و گەمیەوان، دەیان باس و خواسی ناو ئەم گەشتەیە. شاعیر بە خۆی و پێنج سەگی ئازیزیەوە بەناو ئەو بەستەڵەکەدا دەڕۆن، شاعیر وەک توێژەرێک بە شیعر بەشداری گۆڕانی کەش و هەوا و ژینگە و سروشت دەکات.

«دیبلۆماسییه‌تی پێشه‌وا كاكه‌یی» 🔹 هۆشەنگ قادر ⤵ ....... 🔴 شاعیر له‌ ڕێگه‌ی ده‌قه‌ شیعرییه‌كانییه‌وه‌، توانیویه‌تی تا ئاستێكی دیاریكراو هه‌نگاو به‌ره‌و دنیای ده‌ره‌وه‌ بنێت. ئه‌م ڕێچكه‌ ئه‌ده‌بییه‌ دیبلۆماسییه‌ نه‌مه‌ته‌ شیعرییه‌، وه‌ک ئۆكسجین وایه‌ بۆ هه‌ناسه‌، وه‌ک لێدانی دڵ وایه‌ بۆ جه‌سته‌، وه‌ک ئاوێكی شیرین وایه‌ بۆ ڕووه‌ک، وه‌ک گوڵ وایه‌ بۆ باخ، وه‌ک باران وایه‌ بۆ زه‌وییه‌كی تینوو، وه‌ک ڕووناكی مانگه‌شه‌و وایه‌ بۆ شه‌وێكی تاریک. ↩ ئه‌فریقیانامه‌، ئه‌مریكانامه‌، دوو نموونه‌ی دیاریكراوی پێشه‌وان. مه‌رج نییه‌ دیبلۆماسییه‌ت به‌ ته‌نیا بۆ سیاسییه‌كان و بۆ حوكوومه‌ت بێت. ئه‌وه‌ی پێشه‌وا كاری بۆ ده‌كات، له‌وانه‌یه‌ به‌ ده‌یان سیاسی نه‌كرێ؛ ئاخر ئه‌ده‌ب پێناسه‌ و ڕووخساری كۆمه‌ڵگایه‌. ↩ ئه‌گه‌ر پابلۆ نیروودا له‌ ئه‌ده‌بی چیللی ده‌ربێنین ده‌شێت ئه‌و جوانییه‌ی نه‌مێنێت، گابریل گارسییا ماركیز ڕووخساری ئه‌مریكای لاتینه‌، ئۆرهان پامۆكیش ڕووخساری گه‌شی ئه‌ده‌بی توركیایه‌، پێشه‌وا كاكه‌یی ڕووخساری ناوچه‌ی پشده‌ره‌. ئەگه‌ر ده‌ته‌وێت هه‌ر میلله‌تێک بناسیت، بڕۆ ئه‌ده‌به‌كه‌ی بخوێنه‌وه‌، ته‌ماشای ئاسته‌ ڕۆشه‌نبیرییه‌كه‌ی بكه‌، ته‌ماشای ڕێگه‌ و بان و زانكۆكانی بكه‌. ئه‌ده‌ب ده‌رگایه‌ بۆ هاتنه‌ ناو ماڵه‌كه‌، ئه‌و ماڵه‌ی كه‌ ناوی كۆمه‌ڵگەیه‌. ئاوێنه‌كانی شاعیر و نووسه‌ر و ڕۆشه‌نبیرییه‌كانیه‌تی. ↩ كاكه‌یی، له‌ ڕێگه‌ی نامه‌ شیعرییه‌كانییه‌وه‌، وه‌ک شاعیرێكی دیبلۆماتكاری ئه‌ده‌بی كارا، توانیویه‌تی خۆیی و ئه‌ده‌به‌كه‌ی به‌ هه‌موو ئه‌و گه‌ل و نه‌ته‌وانه‌ بناسێنێت، بێشک ئه‌وانه‌ی كه‌ هه‌ر ناوی كوردیشیان نه‌بیستوه‌، له‌ ڕێگه‌ی پێشه‌واوه‌ ئاشنابوونه‌ به‌ ئه‌ده‌ب و شیعری كوردییەوه‌. ئه‌و په‌یامه‌ی به‌ ته‌نیا پێشه‌وا كاری له‌سه‌ر ده‌كات، كاری ده‌زگایه‌ک و ئه‌نجوومه‌نێكی گه‌وره‌یه‌. پێشه‌وا، وه‌ک شۆڕشگێڕێكی ته‌نیا، وه‌ک مه‌سیحئاسا په‌یامه‌كه‌ ده‌گه‌یه‌نێت؛ وه‌لێ تاكوو ئێستاش پشتگیری له‌م كوڕه‌ شاعیره‌ گه‌نجه‌ نه‌كراوه‌. ↩ چه‌قی دیبلۆماسییه‌ت ئا لێره‌دایه‌، ئێ خۆ هیچ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی ماددیی حیزبی له‌پشت ئه‌م هه‌وڵه‌ دیبلۆماسییه‌ته‌ی پێشه‌وادا نییە. ↩ ئه‌و كۆنفڕانسه‌ شیعرییه‌ ئۆنلاینه‌ی به‌م دواییه‌ ئه‌نجام درا، پێشه‌وا وه‌ک تاكه‌ شاعیری كورد هاوبه‌ش بوو به‌ سه‌ركه‌وتوویی، وه‌ک نوێنه‌ری دیبلۆماتكاری شاعیری كوردی، كاره‌كه‌ی ئه‌نجام دا. نه‌ ده‌وره‌ و نه‌ بودجه‌ و نه‌ ئیفاد و نه‌ ئه‌ته‌كێتیی سیاسی و ئه‌ده‌بیی و نه‌ وه‌زاره‌ت و نه‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی گشتیی ڕۆشنبیریی و هیچیان هێنده‌ی پێشه‌وا له‌ كولتوورناساندنی شیعرییه‌تی (گه‌له‌ جیاوازه‌كان) ـدا كارا و چالاک نه‌بوونه‌، به‌ داخه‌وه‌ ته‌نانه‌ت هیچ ڕاگه‌یاندنێک بۆ ته‌نیا ساتێكیش موقابه‌له‌ی پێشه‌وایان نه‌كرد چش له‌ خه‌ڵات پێبه‌خشین. كه‌ هه‌رگیز به‌ خه‌یاڵیاندا نایه‌. ئه‌وه‌نده‌ی من ئاگادار بم، شیعره‌كانی پێشه‌وا به‌ربڵاوه‌ له‌ناو زۆرێک له‌ نه‌ته‌وه‌ ئاسیایی و ئه‌فریقیی و ئه‌مریكییە لاتینییه‌كانه‌وه‌، ته‌نانه‌ت زۆرێک له‌ ده‌قه‌ شیعرییه‌كانییه‌وه‌ وه‌رگێڕاونه‌ته‌ بۆ زۆرێک له‌ زمانه‌ زیندووه‌كانی دنیا، بۆ سه‌ر ئینگلیزی، ئیسپانی، عه‌ره‌بی و فارسی... هتد. ↩ شیعره‌كانی پێشه‌وا ده‌كه‌وێته‌ قالبی ژێرخانی ئه‌ده‌بییه‌وه‌، په‌یوه‌ندییه‌ ئه‌ده‌بیی و كولتوورییه‌كان، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌یش مه‌رجی سه‌ركه‌وتنی ئه‌ده‌به‌. شیعری پێشه‌وا، په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ ده‌قێكی دیاریكراو، یه‌ك جۆر ڕیتم و تقوس. ئه‌و ڕێچكه‌ ئه‌ده‌بییه‌ شیعرییه‌ی كاكه‌یی، ئیشی تێدا ده‌كات، ده‌چێته‌ وردبوونه‌وه‌ له‌ سروشت، له‌ جوگرافیا، گه‌ردوونی، زه‌مه‌نی گه‌ڕان به‌ناو میلله‌تانی تره‌وه‌، ئه‌و میلله‌تانه‌ی خاوه‌ن ئه‌ده‌بیاتێكی میللین ته‌نانه‌ت گه‌ڕان به‌ناو ئه‌ده‌بیاتی قاڕه‌یی. په‌یوه‌ندییە دیبلۆماسییه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان هیچیان كه‌متر نییه‌ له‌ دیبلۆماسییه‌تی حوكوومی و سیاسی، ئه‌گه‌ر زیاتر نه‌بێت كه‌متر نییه‌. ئاخر جوانی له‌ ئه‌ده‌به‌وه‌یه‌، ئه‌ده‌ب ده‌ستپێكه‌ بۆ واڵاكردنه‌وه‌ی ده‌رگاكانی تر. ئه‌ده‌ب و مه‌عریفه‌ پێوانه‌یه‌، مه‌رجه‌ بۆ ناسینی كۆمه‌ڵگا، زانكۆكان ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌ پته‌وتر ده‌كه‌ن. ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندییه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی پێشه‌وا نه‌بێت، له‌ كوێ هه‌ندێک له‌ نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كانی ئه‌فریقیا بزانن كورد كێیه‌ و كولتوور و ئه‌ده‌به‌كه‌ی چییه‌! هه‌رچه‌نده‌ ئێستا له‌ ڕێگه‌ی ته‌كنۆلۆژیاوه‌، دنیا پێكبه‌ستراوه‌، كلیک بكه‌ كام ئه‌ده‌بیاتت مه‌به‌سته‌ ده‌توانیت بیخوێنییه‌وه‌، هه‌ڵوێسته‌ی له‌سه‌ر بكه‌یت، به‌ڵام له‌ ئه‌رزی واقیعدا، هه‌وڵی تاكه‌كه‌سی پێشه‌وا بۆ ناساندن و بونیاد و بنه‌ڕەتی هه‌ڵچنینی ئه‌و ئه‌ده‌به‌یه‌. ته‌كنۆلۆژیا ئه‌و چێژه‌ت پێنابه‌خشێت، وه‌ک خۆت له‌ واقیعدا هه‌وڵی بۆ ده‌ده‌یت. ↩ ناكرێت من كتێب نه‌خوێنمه‌وه‌، كتێب نه‌كڕم به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی بە 'پیدیئێف' كتێبه‌كان بوونیان هه‌یه‌، ئاخر هایدیگه‌ر زه‌مه‌نێک پێش ئێستا گوتوویه‌تی ته‌كنۆلۆژیا بوونێكی ناڕەسه‌نه‌. ==== بیستوشەشی ٤ی ۲۰۲۱؛ کۆیە هۆشەنگ قادر

🔸 پێشەوا کاکەیی، شاعیرێکی تەواو یاخی و ڕادیکاڵ! 🔸 🔹 محەمەد چاوشین ==== 🔸 «لە پەنجەرەوە، دەڕوانمە گوێدرێژەکەی نالی» دوایین بەرھەمی شاعیری لاو و نوێخواز، «پێشەوا کاکەیی»ـیە. ↩ ھەر وەکوو پێشەوا کاکەیی خۆی گوتی، ئەو بەرھەمە شیعرییە خوێندنەوەی دوای (نالی) و ھێنانەوەی نالیيه بۆ ئێستامان کە لە چ ئێستایەکدا دەژین و داھاتووشمان لەسەر ئەو ئێستایە چی لێ شین دەبێتەوە! ↩ ھەر وەھا شاعیر لە سەرجەم شیعر و پەخشانەشیعرەکانی ناو ئەو بەرھەمەدا، لە ڕوانگەی ڕیالیزمی ڕەخنەییەوە دوواوە. کاتێک بە وردی و کەمێک پشوودرێژییەوە ئەو بەرھەمە (٦٠) لاپەڕەییەی کاکەیی دەخوێنیتەوە، کاکەییەکی تەواو جیاوازمان لەچاو بەرھەمەکانی پێشووتریدا بەرچاو دەکەوێت! ↩ جیاواز بەو مانایەی، شاعیر لەو بەرھەمە نوێیەیدا تەواو یاخی و ڕادیکاڵ دەردەکەوێت! یاخی لە دەسەڵاتی سیاسیی باشووری کوردستان و ئەو حوكمڕانییەی زیاتر لە ٣٠ ساڵە لەو پارچەیەی کوردستاندا حوکمی خۆبەڕێوەبەری دەکات و ھێشتا نەیتوانیوە وەڵامدەرەوەی لانیکەمی خواستەکانی خەڵک بێت! 🔸 ئەو، وەکوو زۆر کەسی دیکە تف لە نیشتمان ناکات، ھەستیش ناکەیت ڕقی لەو خاک و نیشتمانە بێت، بەڵام بەوپەڕی باوەڕبەخۆبوون و ڕقئەستوورییەوە تف لە دەسەڵاتێکی سیاسی و داوەشاو دەکات کە ھەموو سامانی سەرزەوی و ژێرزەوی ئەو نیشتمانە و، ھەر وەھا مرۆڤەکانی ئەو نیشتمانەشیان سووک و ھەرزانفرۆش کردووە! 🔸 کاکەیی، ڕقی لەو نیشتمانە نییە، بەڵام تف لەو ناسیۆنالیزمە خێڵەکی و درۆیینەیە دەکات کە حیزبە کوردییەکان بە ناوی شۆڕش و کوردایەتییەوە گیانی ھەزاران مرۆڤیان لە گۆڕ ناوە! 🔸 کاکەیی شاعیر، گریانێکی بۆ ڕابردوویە، گریانێکیشی بۆ ئێستایە، بە ڕامانێکی قووڵیشەوە تەماشای داھاتوو دەکات و بە دووری دەبینێت ھیچی لێ شین بێتەوە! پێشەوا کاکەیی شاعیر، لە بەشەکانی کۆتایی ئەم بەرھەمەیدا دەڵێت: ⤵ ↩ نالی! ھەر لخێکی ئەم درەختە ڕاوەشێنیت، قیژەی سەدان کچی سەربڕاوی لێوە دێت، سەدان ڕۆژنامەنووسی بێسەروشوێنت پێ دەڵێت، کاوەی ئاسنگەر لە کوێ و کاوە گەرمیانی لە کوێ! میرنشینی سۆران لە کوێ و سۆرانی مامە حەمە لە کوێ! ھەر لخێک ڕاوەشێنیت ھاواری سەدان پەککەوتەی لێوە دێت، کە گۆچانێکی لێ سازکردووە و ئاخوداخی ئەم تاڵانکارییەی کوردایەتیی و حیزبی بۆ باس دەکات کە چلۆن دڵی شەق بردووە. شەقی بردووە، پەمۆ نا، دڵی منداڵ. لەگیرفانی ھەموانی بڕیوە، دز نا، ئەم دووکاندارە سیاسییانە! 🔸 بەڵێ! ئەگەر چی من ڕەخنەگری ئەدەبیی نیم و لەو مەیدانەشدا قەڵەمی خۆمم تاو نەداوە، بەڵام پێم وایە کاکەیی شاعیر لەو بەرھەمەیدا تەواو ڕادیکاڵ دەردەکەوێت، تەواو یاخییە. یاخیبوونێک بۆ لە قاودانی ھەموو ئەو شتە ناشیرینانەی کە دەسەڵاتێکی ستەمکار و نەبیست بەسەر شان و ملی ئەم خاک و خەڵکەوە ھەڵیواسیوە! ↩ شەڕی ئەو، شەڕێکە بۆ ھێنانەکایەی دنیایەکی باشتر و جوانتر کە مرۆڤ لەم نیشتمانەدا خاوەنی قەدر و قیمەت بێت! === ۹ی۲ی۲۰۲۲

🔹بڵندنۆڕینی نالییانە، لە پەنجەرەشیعری پێشەوا کاکەییەوە🔹 🔴 هەردی حوسێن ===== 🔻 لای هەموومان ڕوونە، کە نالی یەکێکە لەو شاعیرانەی کورد کە لە ڕیزی ھەرە پێشەوەی شاعیرانی کلاسیک دێت. نالی ئەو قارەمانەی کە بە دەست میللەتێکی بێدەسەڵات و کێشمەکێشمی نێو خۆوە دەیناڵاند. ئەو بلیمەت و زانایەیە، کە لەبەر بێخاوەنیی وەک پشکۆی ئاگر، ھێواش ھێواش لە کزی دەدات و داخەکەم بە قەد کۆلکە شاعیرێکی خاوەن دەوڵەت نێوی نایەت. ↩ بەڵام، پێشەوا کاکەیی شاعیر بەو شیعر و پەخشانەشیعرانە (ـی ڕەخنە و توێژینەوە بە شیعر) ەیدا، دێت و شیعری نالی و ئەدەبەکەی لە جەرگەی سەدەی نۆزدەمەوە بەسەر سەدەکانی دوای خۆیشیەوە گەردەن کێل دەکات. شاعیر زۆر قووڵ و نالیناسانە لەو ڕووداو و فەترە زەمەنییە دەنواڕێت، کە نالی تیایدا گوزەری کردووە و باوەڕێک و سوکناییەک بە خوێنەر دەدات کە پێی دەڵێت سەردەمی نالی و دوایی نالی ھەر یەک سەردەمە بۆ ئێمە و گیروگرفتەکانی سەردەمی نالی، خزمی گیروگرفتی ئەو سەردەمەی نالیین و بە شکڵ ھەندێک شت گۆڕراوە. ↩ شاعیر پەنجە لەسەر ھەموو ئەو گرفتانە دادەنێت و دەیانھۆنێتەوە. ھۆنینەوەیەک لە شێوەی ڕۆمانئاسا کە پڕیەتی لە ڕووداو و شوێن و کارەکتەر! ئەوەی جێگەی سەرسووڕمانە ئەوەیە شاعیر بێ ئەوەی ھیچ ڕووداوێک جێ بهێڵێت و ھەر چی گرینگە بۆ خوێنەر دێت بەیانی دەکات. شاعیر ئەو فەترە زەمەنییەی کە نالی تێدا نییە دووبارە بە لێدوانی نالییانەوە پڕی دەکاتەوە و لە دۆخەکان دەدوێت. کە ئەمە کارێکی ئێجگار قورسە و ئەگەر ڕۆمانێک بوایە ئەوا قەبارەی پەڕتووکەکە چەند ھێندە دەبوو، بەڵام شاعیر وەک بیهەوێت ھەموو یاسایەکی درووستکراو تێک بشکێنێت، دێت و لە ڕووپەڕی شێست لاپەڕەدا کۆی ئەو ڕووداوانەمان وەک تۆمارکردنێک بۆ تۆمار دەکات. ↩ لەم سۆنگەیەوە، زۆر جار خوێنەر بیری بۆ ئەوە دەچێت، تۆ بڵەی شاعیر ئەوەی وەک یادداشتێک نەکردبێت؟ چەند لاپەڕەیەک ھەڵدەدەیتەوە و بیرت بۆ لای شتێکی دیکە دەبات و بە ڕەخنەیەک یاخود ڕووداوێک کە دەشێت لە بیرمان کردبێت دڵمان ڕادەچڵەکێنێت! ھەر لە سەرەتایشەوە شاعیر ئەم پەڕتووکەمان وەک فلیمێکی دیۆکۆمێنتاری نیشان دەدات، کە ھەرگیز جاڕز نابین لە تەماشاکردنی و بگرە حەزیش ناکەین تەواو بێت! و پێ بە پێ لەگەڵ خۆیمان دەبات. بۆ مەگەر ھاتنەوەی نالی و درووستکردنەوەی بە شیکڵی ئیمڕۆ لە دیۆکۆمێنتاری ناچێت! ↩ ئەوەی جێگەی تێڕامانی زیاترە ئەوەیە کە شاعیر لەم پەخشانەشیعرەیدا زۆر وریایانە زمان و زمانەوانی و لایەنی ڕێنووسی بێ ھەڵە بە کار دەھێنێت کە لە سەردەمی ئێستاماندا بووە بە شتێکی مەحاڵ بۆ نووسەران! خوێنەر گەر بیهەوێت لە ھەر ڕووپەڕێکدا چەندین ھەڵەی زمانەوانی و ڕێنووسی دەدۆزێتەوە کە ئەوە نەک لەم پەخشانەشیعرەی شاعیردا نییە، بەڵکوو لە بەرھەمەکانی تریشیدا دەگمەنە! شاعیر دێت و نالی دەکاتە بیانوویەک بۆ دوواندن لە بابەتە (کۆمەڵایەتی، سیاسی، کولتووری، ئایینی و زمانەوانی.) دۆخی دوای نالی، بە نالی دەخوێنێتەوە و ڕەخنەیان لێ دەگرێت. کە دەڵێین خوێندنەوەی نالی بە نالی ئەوە شتێکی ئاساییە و ئەوپەڕی شکۆیە بۆ شاعیر، کە بتوانێت کارێکی وا ئەستەم لە ئەستۆ بگرێت. لەگەڵ ئەوەیشدا پڕ شانازی، ھەر وەکوو مامۆستا مەسعوود محەمەد دەڵێت: [(برناردشۆ) چەند جوانی فەرموو کە لێیان پرسی (تۆ گەورەتری یا خود شێکسپیر؟) ئەویش لە وەرامدا بەوپەڕی باوەڕبەخۆکردنەوە گوتی: (ئەو لە من کەڵەگەتترە، بەڵام من لەسەر شانی ئەو ڕاوەستاوم.) ئەدیب و شاعیرێکی کوردیش چەند بەرز دەبێتەوە کە لە سەر شانی (نالی) ـی ئەدیب و شاعیرێکی کوردیش چەند بەرز دەبێتەوە کە لەسەر شانی نالی و ئاوەڵەکانیەوە گەشتی بەرەو ژوور دەست پێ بکات.] شاعیر بەر لە ھەر شتێک بە شادێڕێکی نالی دەست پێ دەکات و دەڵێت: [لەم شەرحی دەردی غوربەتە، لەم سۆزی هیجرەتە دڵ ڕەنگە بێ بە ئاو و بە چاوا بکا عوبوور! ] ↩ شاعیر چەند وەستایانە ئەو شادێڕەی ھەڵبژاردووە، چونکە نالی ھەر چی تاڵی و سوێرییە لەو شادێڕەدا کۆی کردۆتەوە و داوا دەکات دڵی ببێتە ئاو و بە چاوانیدا بێتە خوارەوە و بێتەوە بۆ نیشتمان! شاعیر ھەر دەڵێی گوێی بۆ ترپەی دڵی ئەم دێڕەی نالییەوە ڕادێراوە و نالی دەھێنێتەوە بۆ نیشتمان، بەڵام چ نیشتمانێک! ئەوەتا شاعیر دەستی نالی دەگرێت و دەڵێت: نالییش گەر بێتەوە، جارێکی دی ناڵێت: (چاوی من دەم دەم دەڕێژێ ئاوی ساف و خوێنی گەش،) بە بێ گوێدرێژەکەی ڕێ تەی دەکات تا هەموو دنیا بزانێت دەریای ئیژە دوڕ و مەرجانی نییە، ئیدی خۆی پێدا دەکات لە داخی گرد و دۆڵ و سەری ڕەش! ↩ شاعیر ھەر زوو نالی نائومێد دەکات و پێی دەڵێت گەر ئەم جارە و چەند جارێکی دیکەش بێیتەوە ھەمان ھەڵوێست دەنوێنی و ڕێ تەی دەکەیەوە، چونکە ئێستا گۆمەکە بۆگەنتر بووە و ناتوانی دان بە خۆتدا بگری و نەڕۆی. شاعیر وەک ئەوەی بیهەوێت بە ئێمە و نالی بڵێت ھێشتا ماوە و وەرن ببینن ئەوانە ھەموو ڕۆژێک لە ژیانمان ڕوودەدەن و خەریکە ببن بە ڕووداوی ئاسایی و لە سەدەی نۆزدەمەوە تا کابینەی ئێستا بەردەوامە و بەڵێنەکانیش وەک ھەڵمی سەر دەریاچەکان ون دەبن و دەچن بە ئاسماندا. (هەموو ڕۆژێک خوێنمان دەڕێژرێ، تيغ لە گەردنمان سواوە ناڵێین دەستمان دامێنتە، چەند دەیەیەکە ناڵینە، ڕەنگە بڕوا تا سەد کابینە) ↩ شاعیر ھەر بەو ڕەخنانە ناوەستێت، کە نووسەران زیاتر سیاسییەکان دەکەنە ئارمانج، بەڵکوو شاعیر بە داخیشە لەو شاعیر و بوێژانەی كە بوونە پارێزگارێک بۆ سیاسییەکان و بۆ مووچە ناڵەناڵیانە و بەرگری لە ستەمکاران دەکەن. ھەر ئەوەیش پاڵی بە شاعیرەوە ناوە و بڵێ: (ورگت، دەفتەرێکی شڕە ئەلفبێی کراسەکەت هەڵوەریون. گوێچکەت کەروێشکییە و گاڵتەت بە گوێدرێژ دێ. بگەڕێوە نالی! ناڵێک بکێشە بە خەیاڵی شاعیراندا! چۆن داڵغەیان چەقیوە و ناڵینی مووچەی حیزبییانە! با هەموو کەس بزانێ خۆ شاعیری ئەم سەدەیە لە (ئاراس) و (سەردەم) ـەوە، لە (یەکيێتیی دووسەران) ـەوە، لە (پاراستن) و (زانیاری) ـیەوە، قەڵەم و کاغەزيان وەکوو کووتاڵ سەودا پێ دەكه‌ن! هەر لەبەر ئەوەشە ڕقیان لێمە، چۆن لە ڕەخنەمدا شیعرم چەکوشکاريی خۆی دەکا!) ↩ شاعیر ئەم گەڕاندنەوەی نالی بە دەرفەت دەزانێت و دەیهەوێت بە نالی و ئێمەش بڵێت، نالی و خانەقاکان چیان بەسەر ھاتووە و مەلاکانی ئەم سەردەمەش بێبەش نین و پشکی شێریان بەردەکەوێت لەو کاولستانەی خوڵقاوە؛ چونکە مەلاکان کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆیان ھەیە، بە پێی ئەوەی زۆرینەی خەڵقی کوردستان موسڵمانن. شاعیر بە شارەزاییەکی زۆر زمانەوانیانەوە لەو بارەوە دەدوێت و دەڵێ: ) ناگەڕێمەوە تاریکەدوا، دووا چاوم بە کەلەم کەوت و کەللەم دا لە سەرەکەلەمی لە ترسان، لێی بەر بوو، دەستنوێژی شکا مەلا؛ کە هەڕەشەی مووچەبڕینی لێ کرا! نالی هاتەوە نێو شیعر و گوێدرێژیش چاوی بە هەر مەلایەک کەوتايه‌، جووته‌يێکی لێ دەدا!) ↩ لێرەدا گوێدرێژیش وەک کارەکتەرێکی سەرەکی ڕۆڵ دەگێڕێت و بگرە زیاتریش، چونکە ئەوە گوێدرێژەکەی نالییە جووتە لەوانە دەدات کە شاعیر وایان دەبینێت پشکیان ھەیە، بەرپرسیارن لە پێھەڵخلیسکانی خەڵکی و ھاوکاری (حوکوومەت) ـن. بۆیە شاعیر نایشارێتەوە، کە ئەوە ھەر حیزبەکان نین، کە خەڵکی دەڕووتێننەوە و ڕۆڵیان ھەیە لە چەقبەستوویی وڵاتەکەمان. بۆیە شاعیر دەڵێ: (هەر داری سەوز و زەرد نییە دڵی خەڵەفاوێک، دەکەنە مۆمدان و چاوی گەنجێکی بیرنەکەرەوە دەکەنە گڵۆپ و ڕیشخۆڵەمێشێکی ئیخوانی، بێدەنگ بێ لە ئازاری منداڵێکی ئێزیدی و دار پرتەقاڵێکیش لەگەڵ خۆیدا دادپه‌روەر نەبێ؛ چى گۆڕاوە نالی؟ هەچە لە گوێدرێژەکەت بکە و بڕۆ!) ↩ ھەر چەندی کێشەکان، زۆربن، بەڵام نابێت مرۆ ئەوە بکاتە بییانوویەک و ڕوو لە ھەندێک باس نەکاتەوە بە تایبەت زمان، چونکە زمان سەرچاوەی بوونی نەتەوەیە و پێویستە ھەموو نەتەوەیەک شانازی بە زمان و ڕەچەڵەکی خۆیەوە بکات، بە تایبەت ئێمەی کوردزمان… بۆیە شاعیر زمان فەرامۆش ناکات و شانازی دەکات بەو زمانەی پێی دەنووسێت و دەڵێ: (کاتێک لە گەردوون ڕادەمێنم ئەستێرە بێت یان کاکێشان، هەسارە بێت یان کونەڕەشەکان، بە کوردی، جوانتر شیعرم بنکۆڵی دەکات. با خۆی دەخشێنێت لە هەوای زمانم و وشەم هەڵدەپاچێت، بە ڕەگەوە شیعرم هەڵدەکەنێت یان قەدی دەشکێنێتەوە، ئەگەر ئەم خاکە لە زمانمدا نەسوێت، دەیسووم.) ↩ شاعیر نەک ھەر شانازی دەکات بە زمانی کوردیییەوە، بەڵکوو ئاڵانگاری ئەوەش دەکات کە زمانی کوردی ئەو زمانەیە، کە دەتوانێت نەک لە شتە زەمینییەکان بەڵکوو لەو شتانەش بدوێت و قسەی پێ بکرێت کە ئاسمانین و پەیوەندیەکی پتەویان بە زانست و فەلسەفەوە ھەیە. شاعیر ھەر بەوە ناوەستێت، بەڵکوو زیاتریش دەڕوات و تا ئەوپەڕی سنوورەکانی خۆشەویستی و ھەست دەربڕین بۆ زمانەکەمان دەڵێ: (نامەوێت دەستت لێ هەڵبگرم ئەی نیشتمان! هەرچی خوێنە دەیدەم، بۆ زوبانە، وەلێ بە فیڕۆ دەڕوش!) ↩ شاعیر بەردەوام دەبێت لە پەیامەکەی و ئەمجارەیان دێت نالی و خوێنەران دەباتە وێستگەیەکی دیکە و پێمان دەڵێت ببینن گیرۆدەی چین؟ نالی وەرە ببینە لە چ دۆخێکداین؟ نالی وەرە و ببینە خۆت گوتەنی (مەی بۆ نەڕژێ شووشە لە سەد لاوە شکاوە.) وەرە و ببینە ھەموو ئازاری بەدەنمان دەناڵێت بە دەست سیاسییەکانەوە ھەر لە کۆڕەوەوە ھەتاوەکوو ئەمڕۆ. شاعیر ئەو پەیامە لە ڕێگەی شیعرەوە بۆمان بەیان دەکات و دەڵێ: (لەدوای کۆڕەوەوە هەڵدێم، لە دەست دەنگی فیشەکی جەلالی و مەلایی هەڵدێم، لە دەست دەنگی بتڵەغازی بەتاڵ بە تاڵ، تاڵيی ڕۆژگار دەژمێرم. هەڵدێم، لە دەست تەقەتەقی بەرمیلی بەتاڵی نەوت و هەڵدانەوەی جۆزەی کارەبا و دەنگی نووساوی ئاو و هەڵگرتنەوەی مووی سپيی سەرم لە زیندان. هەڵدێم، لە دەست سەدان تاوانی ئەم بنەماڵانە، لەم سەرماوسۆڵەدا ڕەقیش ببمەوە، ناتوێمەوە. وەک پەیکەرێک لەنێو بەفردا مێژوویەکی نوێم لێ دەتاشرێ. ئەوەتا هەموو دنیا دێ بۆ تەماشام کە کۆچم نەکردووە و هەڵاتووم، دەزانن بۆ شۆڕشێکی نوێ هەڵدێم.) ↩ شاعیر ھەر وەکوو لەو سەرنجەی کە خۆی بەر لە دەستپێک ئاماژەی پێ دەکات و دەڵێت: ئەم شیعرانە بە شێوەیەکی ڕیالیزمانە نووسراون. بۆیە بێ شڕۆڤەکردن لەوەیە بە شێوەیەک لە شێوەکان ئەو پەیامە بگەیەنن کە شاعیر ئارمانجیەتی. دەشگونجێت شاعیر ھەڵبژاردنی ئەم ڕێبازەی ڕێک بۆ ئەوە بووبێت، پەیامی شیعریەکانی ئاسانتر بگات، ئەویش لەبەر ئەوەی ئەو دۆخەی تێیداین لای شاعیر دۆخێکە پێویست دەکات زمانی شیعری ئاسان و قووڵ بێت. ئەویش بەو ئارمانجەی خەڵکی ئاسانتر دۆخەکەیان بۆ ھەزم بکرێت یاخود ئاسانتر لە دۆخەکە بگەن لە ڕێگەی شیعرەوە. شاعیر دەیەوێت پێمان بڵێت ھەموو ئەو ڕووداوە درووستکراو و خوڵقاوانە لێکەوتەی زۆر خراپیان ھەبووە و کارێکیان کردووەتە سەر مرۆی ئێمە کە بە دەگمەن یەکێک دەبینی ئاوات بە ڕابردوو نەخوازێت و نەفرین لە ئەمڕۆ نەکات. بە دەگمەن مرۆی ئێمە دەبینی لە ناخەوە پێبکەنێت. بۆیە لە چێوەی شیعرێکەوە دەڵێ: (کۆمەڵناسێکم دەوێت، خەندەم بۆ شی بکاتەوە. یان پزیشکێک لە زار ورد بێتەوە، بزانێت کەسێک لە دڵەوە دەکەوێتە قاقا.) ↩ شاعیر دەیەوێت، ئەم گەڕاندنەوەی نالی بە دەرفەت بزانێت و بەر لەو سەفەرە درێژخایەنە پێی بڵێت نالی ئەوە ھەر تۆ نیت کە وڵاتت تەی کردووە و چوویت بۆ وڵاتی غەریبیان، وەرە و بنواڕە گەنجان چۆن لە دەست جەور و ستەم پۆل پۆل لە وڵات ھەڵدێن و ڕادەکەن. شاعیر دێت و نیوەدێڕێکی نالی تێکەڵ بە ناخی خۆی و داکەوت (واقیع) ـی ئیمڕۆ دەکات و دەڵێ: (لە دەست ستەمکاران وڵات چۆڵوهۆڵ بووە قوربان! حوجرە بووەتە زانستگە، هيی مەلا نییە، هيی مامۆستايش نییە، بینای کوڕانی هەرزەکاری کڵاوسوور و ڕاوچییە، بینایی نییە، لێیان مەگرە! زانستگەر هەم یاخی و هەم شۆڕشگێڕ و هەمیش دینارێکیان پێ نییە. نالی! ئەم کەفوکوڵە چۆن دادەمرکێ؟ کە دەڕوانمە مانگ، گەدەی بەتاڵم مانگا تێيدا دەبۆڕێنێ!) ↩ شاعیر لە ڕەخنەگرتن بەردەوام دەبێت و پەیتا پەیتا سەفەرەکەی نالییش بەرەو کۆتایی دەڕوات؛ بەڵام شاعیر دێت بەر لە کۆتایی چەند وێنەیەکی دیکەمان نیشان دەدات و دەڵێ: (نالی! هەر لخێکی ئەم درەختە ڕاوەشێنيت، قیژەی سەدان کچی سەربڕاوی لێوە دێت، سەدان ڕۆژنامەنووسی بێسەروشوێنت پێ دەڵێت، کاوەی ئاسنگەر لە کوێ و کاوە گەرمیانی لە کوێ! میرنیشنی سۆران لە کوێ و سۆرانی مامە حەمە لە کوێ! هەر لخێک ڕاوەشێنیت، هاواری سەدان پەککەوتەی لێوە دێت، کە گۆچانێکی لێ ساز کردووە و ئاخوداخی ئەم تاڵانکارییەی کوردایەتیی حیزبی بۆ باس دەکات کە چلۆن دڵی شەق بردووە. ↩ شاعیر بە درێژایی پەڕتووکەکە زۆر ئیش لەسەر چڕیەتی بابەتەکان دەکات و دەیەوێت بە فەترەیەکی زۆر کەم زۆرترین ئەو ڕووداوانە بە ئێمە بگەیەنێت کە ڕوویان داوە. ئەمەش ژارێکی ئەوەندە سانا نییە، چونکە پێویستی بە سەلیقەیەکی زۆر ھەیە. لە ھەمان لاپەڕادا، چەند باسێک بە یەکەوە گرێ دادات و دەڵێ: (شەقی بردووە، پەمۆ نا، دڵی منداڵ. لە گیرفانی هەموانی بڕیوە، دز نا، ئەم دووکاندارە سیاسییانە.) ↩ شاعیر ڕووداوەکان وەک زەنگیانە بە نێو شیعری خۆیەوە دەکات و ھەر چی ڕووداوە بە جوانی بۆمان دەھۆنێتەوە. ئەمانەی نووسیمانن چەند نموونەیەکن لە کۆی پەڕتووکەکە. لەبەر ئەوەی ڕووداوەکان پاشاخانێکی مێژووییان ھەیە و گرێدراوی یەکترن، ئێمە ھەموومان نەنووسیون، ھۆکارێکی دیکەش ئەوە بوو کە خوێنەر خۆی بتوانێت گوزەرێک بەنێو پەڕتووکەکەدا بکات و بە چاوی خۆی ببینێت چۆن لە پەڕتووکێکی قەبارە بچووکدا، ئەمما گەورە بە نێوەرۆک توانراوە ئەو ھەموو خەم و پەژارەیە بکرێتە پیاڵەی ئەم پەڕتووکەوە. ئەگەر شیعر نەبوایە پێم وانییە بە ڕۆمانێکی چەند سەت لاپەڕەییش تەواو ببوایە! شاعیر لەوانەش گرینگتر کە کردبێتی ئەوەیە نالی ھێناوەتەوە ھەم نێو شیعر و ھەم مێژوویش، کە ئەوە کارێکی ئاسان نییە. نابێت ئەوەشمان لە بیر بچێت شاعیر شیعری نالی ئاوێزانی شیعری خۆی و ھەستی خۆی و ڕووداوەکانی سەدەی بیستویەک کردووە، کە ئەمە کارە قورسەکەیە، چونکە شیعرێک سەدەی نۆزدە نووسرابێت دوای دوو سەدە ھەمان شیعر درێژەی پێبدرێت کارێکی نەکردەیە، بەڵام نابێت ئەوەشمان بیر بچێت کە شاعیر ھەر لە ھەڵبژاردنی دێڕەشیعرەکانەوە دەزانرێت چ نالیناسێکی گەورەیە! شاعیر بەو چەند دێڕە ئێمە و سەفەری نالی بە کۆتایی دەگەیەنێت و دەڵێ: (لەم بیبابانی نیشتمانەدا، مەرگ هەموو کات منداڵێکی ترسلێنیشتووە، تا گەورە دەبێت، چ تۆز و خۆڵی بیابان هەیە لە چاویدا هەڵدەگڵۆفێت.) ١ـی ٣ـی ٢٠٢٢ | هەردی حوسێن بڕوانە ماڵپەڕی دەنگەکان. ⬇ https: //dengekan.info/archives/22922? fbclid=IwdGRjcASmOfpjbGNrBKY592V4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHlTpN9Fh2EungFlHTaxq3e1E8LDms9Tvy-ICEqAIc1crS2YO972VxAPagH96_aem_ghIzmGjo_lq4Tf-KXAfk3w

🔹 پێشەوا و نەمرەڕێ 🔸 نووسینی: مەهدی عەبدوڵڵا ====== 🔹دەگەڵ پێشەوا، ڕەنگە هاوساڵ و مانگ بین، لە زۆر لاوە لێک نزیکین، بەڵام ئەمن نە شاعیرم و نە شیعرناس، ئەمما هەرتکمان بۆ نەمرەڕێیەک ملی ڕێمان گرتووە و هەر یەکە بە ڕاستەڕێیەکدا و هەورازێکی وان دەبەیندا نییە. 🔸 کاکەیی، کوڕێکی دانسقە و کاکڵ، لەخۆبوردووییەکی بێوێنە، بە ڕادەیەک تەواوی گەنجییەتیی خۆی بۆ دنیای هزر و ڕۆح، ئینسانییەت، ئازادی، گەیشتنە هەقیقەت بۆ هەقیقەتی تەرخان کردووە. بۆ وشیاری و وریابوونەوە تێدەکۆشێ. ئەو بە یەک چاو دەڕوانێ و کۆژانی تەواوی دنیا لە دڵ و ئەندێشەی خۆیدا ورد و وەرد دەکاتەوە و خەم و ناسۆری کون و قوژبنەکانی جیهان دێنێتە سەر ڕووپەڕ و مرۆڤایەتی پێکەوە دەبەستێتەوە و پەنجە لەسەر برینەکان دادەنێ و خەمێکی قووڵ بە شیعر و وشەی ناسک دەردەبڕێ، کە لە بەرهەمەکانیدا بە ڕوون و ڕەوانی دیارە. ↩ پێشەوای نووسەر و شاعیر، دەخوێنێتەوە، ڕادەمێنێ، لە هیچ دانامێنێ. وێڕای دنیای تایبەتیی خۆی، خاوەنی ڕا و ڕەخنەی خۆیەتی، کە ڕەنگە دیسانەوە زۆر نەبن لە جیلی خۆی؛ شاعیر بن و شیعریان ئاوێزان بێ لە بەیانکردنی دەردی مرۆڤایەتی. (بیر بکەوە تا بکەویتە ڕێ) ۱ ↩ نەمرەڕێ، یەک لەو بەرهەمە ناوازە و مانادارانەیەتی، کە قەدەرێکی زۆر نییە چاپ و بڵاوی کردۆتەوە، هەوڵێکە وەک باقی هەوڵەکانی دیکەی بە زمانێکی پاراو و ڕەوان، دەوڵەمەند لە وشەی کوردی، مانای قووڵ دەبەخشێ و هەر خوێنەرە و بەشی خۆی مانا هەڵدەهێنجێ، بە قەولی مەولانا (هر کسی از ظن خود شد یار من) و دەبێتە یار و یاوەری و دەیخاتە سەر ڕێ و بەرەو نەمرەڕێ ڕاستەڕێی دەکات. ↩ لە بەشێک لە نەمرەڕێدا، مانای کردۆتە بەر پیتەکان و کارێکی سەرنجڕاکێش و جوانی خوڵقاندووە. وەرن با پێکەوە بزانین لە پیتەکانی پێشەوادا چ مانایێکی ڕۆحی و جوان دێتە دەست، کە دەمانباتەوە بۆ دنیای ڕووناکی: ـ پێ: پێ، پەی پێ ببرێت، پاڵی پێوە نەنرێت/... پەلەپڕووسکەی ناوێ سەرێ، تاسووخی دیداری لە دڵەوە دەوێ.۲ ـ ێ، یێ: یێ، ئەوەتا پێمان دەڵێ: ئەم ڕێیەی ئێرە، کۆتایی دێ، سەرەتایەکی دی دێ.۳ - شین: شین نەکەین بۆ ڕەنگی شین، شین ببینەوە بە پێکەنین/ شەونشینی ئەوەیە بە شینیمان شەودێز ڕووناک بکاتەوە.٤ - ە، ئە: ئە، بزوێنێکی کورت و سواوە، دە هەموو کونێکەوە دەچێ دەبێتە نێوانگر، دەچێتە نێو نەمرەڕێ.٥ - و، واو: وچانێکم دەوێ، گوێم لە هیچ ورتەورتێ نەبێ،٦ - ئەلف: ئا، ئائا دەگەڵ ئێوەمە! چ دادەگیرسێ، ئاو یان ئاور؟ ئاو گوتی پاکیێتی لە من و لێخنی لە ئێوە/ تینویێتی لە من و پاشەڕۆ لە ئێوە/ ئاور گوتی هەر کێ داگیرسێ، دەبێ پاکیێتیی لە ئاوەوە سەرچاوە بگرێ.۷ ===== ۱. نەمرەڕێ، پێشەوا کاکەیی، (چامە-کتێب) ، چاپخانەی جەنگەڵ- تاران، وەشانی نووسیار- دانیمارک، ز. ۲۰- (۸) ، ۲۰۲۱، ل. ۳۳. ۲. نەمرەڕێ، هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل. ۲۰. ۳. نەمرەڕێ، هەمان سەرچاوە، ل. ۳۲. ٤. نەمرەڕێ، هەمان سەرچوە، ل. ۲٥. ٥. نەمرەڕێ، هەمان سەرچاوە، ل. ۳۱. ٦. هەمان سەرچاوە، ل. ۳۱، ۷. نەمرەڕێ، هەمان سەرچاوە، ل. ۱۷.

ڕاگەیاندنی ژانری ڕۆمانەشیعر- دەقی واڵا بۆ ئەوانەی خوێنەری ڕژدی ژانر و داهێنانن، ساڵی ٢٠٢١ ئەمەم بڵاو کردەوە لە کولتوور مەگەزین. هەر وەها لە هەفتەنامەی لووتکە لە سنە بڵاو کراوەتەوە. ==== پێشەکی و کورتەیەک لەبارەی (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) وە وەکوو ژانرێکی نوێى شیعری پێشەوا کاکەیی بۆچی (ڕۆمانەشیعر و دەقی واڵا) م لەم پڕۆژە شیعرییەمدا نووسی؟ ئایا پێشتر بە بەرنامە کارم تێدا کردووه‌، یان به‌ ڕێككه‌وت وا دەرچوو؟ ئەوەی ئاگاداری مێژووی شیعرنووسینی من بێت، شایەتيی ئەوە دەدات کە لەدوای (٢٠١٦) وە بە پڕۆژەی شیعری کار دەکەم. ئەوەندەی توانیبێتم، کاژی خۆمم فڕێ داوە و بە جۆرێکی تر بە توولەڕێی شیعردا دەخشێم و خۆم بە کونج و کەلەبەری دنیادا دەکەم. ئەم باوەڕبەخۆبوونەم بە کارنامەکەم کە (شیعرەڕێ) یە پشتئەستوورە، بۆیە هەر جارێک و لە هەر پڕۆژەیەکیشدا وا لە شیعر دەڕوانم، کە من چیم لە شیعر دەوێت و شیعر چيی لە من دەوێت، نەک داخوازيی جەماوەر چییە و بازاڕ چ جۆرە شیعرێک ساغ دەکاتەوە! بۆ من، ئەوەندەی فڕێدانی کاژ لە شیعردا گرنگە، ئەوەندە بۆم گرنگ نییە داخۆ شاعیرێکی دەر کەوتووم، یان نا، چونكه‌ دوا جار شیعر خۆی دەر دەخات و بە جۆرێک هەق بە مێژووی خۆی دەدات کە بۆچی پێداگر بووە و بۆچی خۆی دەسەپێنێت؟ بە هەرحاڵ، بۆچی (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) لەم بەرهەمەمدا هاتە بوون؟ کاتێک لە (ئەمریکانامە، بە تامی شیعر) دا، کە (ڕۆمانەشیعر-قەسیدە) دەرچوو، کە ئەویش ژانرێکی نوێی شیعرە و خۆم بەرهەمم هێناوە، دەرچوونە لە ڕۆمانەشیعر، هەر دەرچوونێکیش لە ژانرێکی باو، نوێبوونێکە و هێنانەکایەی ژانرێکی ترە بۆ شیعر. لەبەر ئەوە بە درێژایيی مێژووی شیعری کوردی، لە خەسرەو و شیرینی خانای قوبادییەوە کە بە (ڕۆمانەشیعری کلاسیک) هاتووه‌تە بوون تا ڕۆمانەشیعرەکانی ئەڵماسخانی کەنۆڵەیی (کەندووڵیی) و میرزا شەفیعی کولیایی کە ئەوکات ئەم سیانە وەکوو سێکۆچکەیەک وا بوون و هاوڕێيش بوون، سەردەمی گەشەی ڕۆمانەشیعری کوردی بووە، هەڵبەت دوای ئەوەی کە خانای قوبادی، خەسرەو و شیرینی نیزاميی گەنجەوی وەردەگێڕێته‌ سه‌ر زمانى کوردی (بەمەيش وەک یەکەم وەرگێڕی کورد دەناسرێت،) لەوێوە ڕۆمانەشیعری کلاسیک گەشە دەکات و بەردەوام دەبێت. دواتر لە هاتنەئارای شێوازی (ڕۆمانەشیعری نوێ) کە لە (زێوان) ـی سەباح ڕەنجدەرەوە دەست پێ دەکات، تا دەگاتە شێرکۆ بێکەس و دواتر... ئەم ڕۆمانەشیعرە لەنێو کورددا بەردەوام بووە. لەنێو گەلانی تریشدا، هەر لە داستانی شیعرەوە تا ڕۆمانەشیعر بەردەوام بووە. لێرەدا نامپەرژێتە سەر مێژوو و لایەنی ڕەگەزەکانی شیعر، بەڵکوو باسه‌كه‌ له‌سه‌ر ئەوەیە كه‌ بۆچى ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا هاتە بوون؟ کاتێک کە ئەمریکانامە بە تامی شیعرم نووسی کە (ڕۆمانەشیعر-قەسیدە) یە، پێويست بوو بە جۆرێکی تر لە شیعردا خۆم بدۆزمەوە و بتوانم نوێبوونەوەیەک لە بواری ژانردا دەر بخەم. هەڵبەت بۆ من ئاسان نەبوو، بەڵام بیرم کردەوە کە بە ڕۆمانەشیعر بڕۆم و لەولايشەوە دەرچوونێکم لە ڕۆمانەشیعردا هەبێت و ڕەگەزێکی تری شیعری بخەمە پاڵ ڕۆمانەشیعر. ئەگەر ڕۆمان زۆر دژوار بێت، ئه‌وا ڕۆمانەشیعر دژواترە، چونكه‌ هەمیشە دەبێت ڕەچاوی شیعرییەت و تێکترنجانی ڕەگەزێکی تری شیعر کە دەقی واڵایە بۆ ناو ئەم ژانرە و بوون بە ژانرێکی تر بکەیت، ئه‌مه‌يش خەیاڵ و ئاگایيیەکی باشی دەوێت. خەیاڵ تا ئەو شوێنەی کە نەزانیت لە ژانردا بە چى دەگەیت، نەک (ناوەرۆک بە: شوێن، ڕووداو، کات، کەسایەتی و هونەری چنینەوە) ، لە ئاگایيیش تا ئەو شوێنەی کە چیيت لە خەیاڵ دەست کەوتووە! لەگەڵ ئەوەيشدا، ئەم تێترنجاندنه‌ی ژانری تر، هەر لە هەناوی خۆیدا بزێت و گەورە بێت و لە شوێنێکی تردا بە جیا بێتەوە بوون، ئەم بوونەيش بگەڕێتەوە بۆ زێدی خۆی. ئەو کاته‌ دوای تەواوبوونی، هەست دەکەیت شتێک بە دنیا هاتووە کە پێشتر وەک هەمان کارکردنی (زمان، شێواز و گێڕانەوە) نەبووە، دەگەڵ خۆتدا بەر جۆرێک لە نامۆیی دەکەویت کە ئەمە ژانرێکی ترە و تۆ خوڵقاندووتە. هەڵبەت وەک کارکردن لەسەر (ناوەرۆک، پەیام، گرنگی و چییەتيی دەقەکە) بۆ خوێنەرى به‌ جێ دەهێڵیت و بڕیاردانی تۆی تێدا نییە. یانی ناتوانيت بڕیار لەسەر ئەو بابەتانە بدەیت، کە خوێنەر بەو ئاڕاستەیە لێی بڕوانێت، بەڵکوو ئەمە کوشتنی ژانر و دەقەکەيشە. بەڵام کاتێک هەست دەکەیت کە ئەم کاژی ڕۆمانەشیعرەت فڕێ داوە و بەرگێکی ترت کردووە بە به‌رى ڕۆمانەشیعردا و ژانرێکی تری لێ هاتووه‌تە ئاراوە، هەست بە شادمانييه‌ک دەکەیت کە وەکوو چۆن بۆت گرنگ نییە جەماوەر چ جۆرە شیعرێکی لێت دەوێت، ئاوايش بە ئەندازەی لەدایکبوونی ئەم ژانرە، بۆت گرنگ نییە ئاخۆ جەماوەر پەسەندی دەکات یان نا، چونكه‌ ژانرە و خۆی دەرخستووە و خۆی خستووه‌تە ناو مێژووەوە، ئەوە مێژوويشە ئەم زمانە دەسەپێنێت یان خۆی قووت دەداتەوە و چیدیکە ناتوانێت بپەیڤێت. لەبەر ئەوە لەدایکبوونی هەر ژانرێکی نوێ، سەرەتا ناتوانێت خۆی بسەپێنێت، تا لە نامۆبوون ڕزگاری نەبێت و تا لە زمانیشدا خۆی دەر نەخات، بۆیە هەموو ژانرە نوێیەکان بە ژانێکی مێژووییدا دەڕۆن تا خودی ئەم ژانرە لەنێو مێژوودا خۆی دەسەپێنێت. لێرەوە دەمەوێت بە کورتی چۆنیەتيی ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا باس بکەم پێش ئەوەی باس لە ڕۆمانەشیعر بکەین، ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانين كه‌ دەقی واڵا لە ئەنجامی چەند جۆرە ژانرێکەوە خۆی بونیاد دەنێته‌وه‌، ئەم بونیادەيش خۆی لە سرووشتی خۆیەوە سەر دەر دەهێنێت کە جیهانە هونەرییەکەی سەر بە دنیای شیعری (نوێترخوازە) . دەقی واڵا خۆی ئاوێتە ناکات، بەڵکوو خۆی ئاوێتەبووی ژانرەکانە. (هەڵبەت دەقی ئاوێتەيش هەیە کە باسی ئێمە نییە،) بەڵام دەقی واڵا بە ژانری دیکه‌ ئاوێتە بووە، ناتوانێت تەنیا لە ژانرێکدا خۆی دەر بخات، بزۆزە و دەجووڵێت. سرووشتی خۆی وەهایە سەر بە ماڵی چێرۆکدا دەکات، خۆی دەکاتە چیرۆکەشیعر و بەوەيشه‌وه‌ ناوەستێته‌وه‌، سەر بە ماڵی پەخشان و پەخشانەشیعر و نمایش و شانۆ و مەنەلۆگ و گوتە و بیرەوەریيشدا دەکات. زۆر جاريش وەها سادە خۆی نیشان دەدات، تەنانەت پەندیش خۆی تێ دەخزێنێت، تا ئەو شوێنەی خۆی دەبێتە ڕۆژنامەنووس و بە زمانێکی پەخشانییەوە دێتەوە دەره‌وه‌ و دەپەیڤێتەوە. لەبەر ئەوە، هەموو دەقێکی واڵا، ئاوێتەبووی تێدایە، ئەمەيش ڕەهەند و سرووشتی خودی دەقەکە خۆی بە خۆيی بەخشیوە، نەک دەقی ئاوێتە. چونكه‌ دەقی ئاوێتە بە کورتی هەم ئاگایيی تێدایە و هەمیش لە نێوان دوو ژانر یان هونەرێکی تردا خۆی بەیان دەکات. بۆیە هەموو دەقێکی ئاوێتە، دەقێکی واڵا نییە، چونكه‌ ئەم سرووشتە نائاگاییەی نییە کە وەک دەقی واڵا بزۆزتر بێت، بەڵام دەقی واڵا خۆی لە تەواوبوونی خۆیدا دەقێکی ئاوێتەيشە. دەقی واڵا، هەم کۆلکەزێڕینەیە لە سرووشتی خۆیدا کە ڕەنگاوڕەنگە بە ژانری تر، هەمیش کراوەیە و دژی داخرانه‌. (لێرەدا قسە لەسەر دەقی کراوە و دەقی داخراو نییە. ئەوەيش بابەتێکی دیکەیە.) دەقی واڵا، زیاتر لە دوو ژانر لە خۆیدا کۆ دەکاتەوە. دەقێکی گەڕۆکە بەنێو ژانری تردا، دەقێکی وەستاو نییە لەسەر یەک بابەت و یەک شێواز و یەک جۆری هونەری چنینەوە. دەقی واڵا خۆی هاوسەنگی لەنێو خۆیدا درووست دەکات لە ڕووی (بابەت و شێواز و هاوئاواز) ه‌وه‌، خۆی ڕەگەزەکانی شیعر دیاری دەکات. هەڵبەت ئەوەيش بڵێم، دەقی واڵا، سەر بە یەک شێواز و گێڕانەوە و هونەر نییە، بەڵکوو خۆی شێواز و گێڕانەوه‌ و هونەرەکەی دیاری دەکات، لە شاعیرێکەوە بۆ شاعیرێکی تر و لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر جیاوازيی خۆی دەر دەخات. کاتێک ئەم (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) یە هاتە بوون، کۆمەڵێک خەسڵەت و تایبەتمەندیم بۆ دەر کەوت، کە لە ئەنجامی هەردووکیانه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ بوون. پێش ئەوەيش ئەم خەسڵەتانە بخەمە ڕوو، تا ساتی چاپبوونی ئەم پەڕتووکە، دەتوانم بڵێم کە: ١) یەکەمین جارە بە زمانی شیعری، باس لە بەستەڵەکی باشوور/ ئانتارکتیکا دەکرێت و ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵای لەباره‌وه‌ بەرهەم دێت؛ پێشتر لە زمانە جیاوازەکاندا، شیعر و پەخشان و ڕۆمان نووسراون، بەڵام ڕاستەوخۆ پەڕتووکێکی شیعری لەسەر بەستەڵەکی باشوور بە شێوەی ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا نەهاتووه‌تە بەرهەم؛ ٢) بۆ یەکەمین جارە فەرهەنگۆک بە شیعر بچنرێتەوە، واتە دیسانەوە خۆی بخاتەوە ناو ژانرەکە و هەر وشەیەکی فەرهەنگۆکەکە بە کورتیلەشیعرێک لەگەڵ وشەی دواتردا بە شیعر خۆی ببەستێتەوە. (فەرهەنگۆک و ژانی وشەکان،) تێيدا هەر وشەیەکی کورتیلەشیعرێكم لێ بەرهەم هێناوەتەوە و لەگەڵ وشەی دوای خۆيدا هاوئاوا‌زم کردووه‌. هەر وشەیەک کورتەشیعرێکی سەربەخۆیە و لەگەڵ ئەوەيشدا لە سەرەتای وشەوە تا کۆتایيی وشە پێکەوە گرێ دراون و هه‌روه‌ها بە ناوەرۆک و بابەتی ژانری ڕۆمانەشیعريشه‌وه‌ گرێ دراون. لەگەڵ ئەوەيشدا، دەرگایەکی کراوەم بۆ خوێنەر بە جێ هێشتووە کە چۆن بیر لە وشەکانی تری ناو فەرهەنگۆکەکە بکاتەوە، بۆ ئەوەی شیعری لێ بەرهەم بهێنێت؛ ٣) بۆ یەکەمین جارە، ژانری ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا دێتە بەرهەم. ئەم خەسڵەتانە بە ئەزموونی خۆم و کارکردنم لەنێو شیعردا بۆم دەر کەوتوون، كه‌ ئايا (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) چۆن بەرهەم دێت؟ پاشان ئاگاداربوون له‌ خەسڵەتەکانی دەقی واڵا و ڕۆمانەشیعر و چۆنيه‌تيى تێکترنجاندنيان، لێرەدا دەخەمە ڕوو: یەکەم: ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا، لەسەر هونەری ڕۆمانەشیعر کار دەکات، لەسەر یەک بابەتی گشتگر دەڕوات و پەلوپۆ بۆ کۆمەڵێک بابەتی تر كه‌ خزمەت بە هه‌مان بابەت ده‌كه‌ن، دەهاوێژێت، لێره‌يشه‌وه‌ دەقی واڵا کە هەر لە ڕۆمانەشیعرەکەدا لە دایک بووە، خۆيی تێ دەخزێنێت؛ دووەم: کاتێک ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا، دێتە بەرهەم کە ڕۆمانەشیعرەکە خۆی لە شوێنێکدا ژانری تری لێوە بزێت و خۆی بەرهەم بهێنێتەوە و بچێتەوە ناو هەمان شوێن؛ سێیەم: لە ڕۆمانەشیعردا، بابەت، زمان، هونەری گێڕانەوە و ژانرەکەی دیارە و ناتوانین بە دراما یان قەسیدە/ چامە یان چامەی درێژ بڵێین ڕۆمانەشیعر و بە دەقی واڵايش بڵێین ڕۆمانەشیعر. لەبەر ئەوە، هەموو دەقێکی واڵا خەسڵەتێکی ڕۆمانەشیعری تێدایە، بەڵام ناتوانێت خۆی بە ڕۆمانەشیعر تەواو بکات، چۆن پڕ بابەت و پڕ جۆری ڕەگەزەکانی شیعرە. لەگەڵ ئەوەيشدا، ڕۆمانەشیعر خەسڵەتەکانی دەقی واڵای تێدا نییە، ئەگەر لەسەر بنەماکانی دەقی واڵا بڕوات، لە ڕۆمانەشیعر دەکەوێت. بە کورتی، ڕۆمانەشیعر و دەقی واڵا، لە داڕشتن و گێڕانەوە و فرەڕەگەزی و هاوئاوەزیدا تایبەتمەنديی خۆیانيان هەیە؛ چوارەم: لە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵادا، هەم خەسڵەتی (بابەت، شوێن، ڕووداو، کات، کەسایەتی و هونەری چینین و گێڕانەوە) و تایبەتمەندییەکانی ڕۆمانەشیعر لە خۆ دەگرێت و هەم پەلوپۆيش بۆ دەقی واڵا کە ڕەگەز و ژانری تری تێ ده‌ترنجێنرێت، دەهاوێژێت. ئەمیش لە خۆیەوە ده‌زێت و ده‌چێتەوە ناو خۆی. لەبەر ئەوە: گەلۆ، حەیران، شیعر، چیرۆکەشیعر، کورتیلەشیعر، پەراوێزەشیعر، پەخشانەشیعری لە خۆدا کۆ کردووەتەوە، چونكه‌ ئەمانە هەریەکەیان زمانێکی تایبەت بە خۆيانيان هەیە و لەگەڵ ئەوەيشدا، زمانی ڕۆمانەشیعر و بابەت و گێڕانەوە و خەسڵەتەکانی ڕۆمانەشیعر زاڵە. هەم دەقی واڵای لێ دەزێت، هەم لە خۆیدا بەرهەمی دەهێنێتەوە و دەیخاتەوە پاڵ خۆی؛ پێنجەم: لە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵادا، جگە لە ناونیشانی گشتی، چەند ناونیشانێکیش لەناو دەقەکەدا هەیە. بەوەيشدا دەزانین کە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا لە چ ڕووبەرێکدا دەمێنێتەوە. له‌مه‌وه‌ دەڵێین سەرتاپای ناونیشانەکانی ناو دەقەکە لەسەر ئەو کێڵگەیە دەوەستنه‌وه‌ کە ڕۆمانەشیعرەکە خۆيی لەسەر بونیاد ناوە. بۆ نموونە: (زەریا و بەستەڵەکی باشوور، بە تامی شیعر) ئەو ڕووبەرەی بۆی دیاری کراوە، لەو چوارچێوەيه‌دا ناونیشانەکانیش لە خۆیدا کۆ دەکاتەوە کە لە ڕۆمانەکە دانەبڕێت، بەڵام ڕەگەز و ژانری گۆڕانی بەسەردا دێت. لەپڕ زمانی ڕۆمانەشیعر دەبێتە زمانی حەیران یان پەخشان یان چیرۆکەشیعر یان لە وشەیەکدا، پەراوێزێک لە دایک دەبێت و بە شیعر بۆی تێ هەڵدەچێتەوە؛ شەشەم: لە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵادا، یاسایەک پەیڕەو دەکات، ئەویش ئەوەیە کە ئەگەر ڕەگەزەکانی دەقی واڵا: (حەیران، شانۆ، گفتوگۆ، پەخشان، پەخشانەشیعر، چیرۆکەشیعر، پەراوێزەشیعر، بیرەوەری و گوتە) شی تێ بترنجێت، دوا جار ڕووبەرەکەی خۆی دەپارێزێت کە: (بابەت، شوێن، ڕووداو، کات، کەسایەتی و هونەری چنین و گێڕانەوە) لە خۆيی دوور نەخاتەوە. لێرەدا ئەم خاڵانە بە کورتی بەرباس دران، کە دەتوانین له‌ شوێنى تردا زیاتر لەسەريان بوەستین. ئەوەی بۆ خوێنەر گرنگە بيزانێت، ئه‌وه‌يه‌ كه‌ کاژفڕێدان لە هونەری شیعر و ژانردا، ژانێکی تری ناو ژانرەکەیە و ئەوەی زۆریش گرنگە، دوا جار پەروەردەکردنی ئەو ژانرەیە لە لایەن نووسەر خۆيه‌وه‌ تا سەر دەخرێت و خۆی دەسەپێنێت. == پێشەوا کاکەیی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ شوێنپێ: قەڵادزێ ===== https: //cultureproject.org.uk/kurdish/about-poem-writing-peshawa/? fbclid=IwVERDUAOiJfdleHRuA2FlbQIxMABzcnRjBmFwcF9pZAwzNTA2ODU1MzE3MjgAAR66pM3G89xJ9UxjqSZCwVFNwLT398wP8oXi7dKlFsNBEZNHGZKjaWVIk0_WAw_aem_BpqQrOF-dPEu5SIzIwztQA

🔹سەرنجێک لەسەر ئەفریقانامە و زەمیننامە، بە تامی شیعر و ئەمریکانامە، بە تامی شیعر 🔻هەستی سەردار ------------- ↩ئەفریقانامە، بە تامی گێلاس؛ گێلاس، وەک چێژ؛ ئەستەمە لەم ڕۆژانەدا خوێنەر تێكستێكت بە دەست بهێنێت، چێژی پێ ببەخشێت، چێژ وەک هەژاندنی ڕۆح، گەشتکردن بە جیهانێكی تردا، دیوەكەی تری من كە گەشت دەكەم و جیهان دەبینم، ئەمە پڕ چێژ و هەژاندنە، لە كاتێكدا منی واقیع هەر لە شوێنی خۆمم و منی خەیاڵ لەگەڵ وشە و وێنە و حیوارەكانت گەشت دەكەم و، جیهان دەبینم و، لە زمانی ڕەشتاڵێکی ئەفەریقی تێدەگەم و، گۆرانی بۆ دەڵێم. ↩زەمیننامە، بە تامی هەنجیر؛ هەنجیر، وەک میوەیەكی شیرین و خۆش و سوێندپێخوراو، هەنجیر وەک جوانترین میوەی وەرز، ئەم تێكستانە مرۆڤ دەبەنە بەرزاییی ئاسمان و قووڵاییی زەوی، زەوییەكی تووڕە لە مرۆڤ. ↩ئەمریكانامە، بە تامی ترێ؛ ترێ، وەک سەرچاوەی جوانیی شەراب و شاژنی میوەكان؛ ئەمریكانامە، شاژنی تێكستە گوتراوەكان، گەشتكردن بۆ گوند، به گوندی ئۆڕێیالادا، بێزاری و پەستیی گوند لە شار و، شار لە گوند، پێمان دەڵێت: ئێمە لە ژوورە سارد و ترسناكەكانەوە ڕووانیمانە دونیا. لە پڕۆژەكەتدا: من لەناو هەندێک دێڕدا بە جێماوم، هەندێک دێڕیش لە مندا؛ پڕۆژەكەت شیاوی ستاییش و دەستخۆشییە، ماندوو نەبیت، ئیشێكی جوان و نوێگەرایی و داهێنان لە نووسینی شیعر، هەر بژیت و هەر هەبیت. .... ٩-٧-٢٠١٨

«شیعر بە تامی جوگرافیا» بەشی یەکەم: سەرنجەکانی هۆشەنگ قادر بۆ پێشەوا کاکەیی بەشی دووەم: وەڵامەکانی پشەوا کاکەیی بۆ هۆشەنگ قادر -------- گفتوگۆیەکی ڕەخنەییی «هۆشەنگ قادر و پێشەوا کاکەیی»ـیە، لەبارەی ئەزموونی سێ کتێبی شیعریی پێشەوا کاکەییەوە، لە هەفتەنامەی لووتکە، بە دوو بەش بڵاو بۆتەوە؛ کە بەشی یەکەمی لە ژ. ٤۰ـدا، تایبەتە بە سەرنجەکانی «هۆشەنگ قادر» و هەر وەها، لە گۆشەنیگای «هۆمەر نۆریاویی»ـشەوە، بە کورتی دونیابینینی خۆی لەسەر شیعرەکانی پێشەوا کاکەیی تێدایە. بەشی دووەمی، لە ژ. ٤۱ـدا، بڵاو بۆتەوە، تایبەتە بە وەڵامەکانی پێشەوا کاکەیی بۆ هۆشەنگ قادر. هەفتەنامەی لووتکە، بڵاڤۆکێکی کوردیی-فارسییە و دوو حەوتە جارێک لە باژاڕی 'سنە'ی ڕۆژهەڵاتی کوردستان چاپ و بڵاو دەبێتەوە. ==== «شیعر بە تامی جوگرافیا» سەرنج: هۆمەر نۆریاوی -------- هەر وەها «هۆمەر نۆریاویی»ـیش، ڕا و سەرنجی خۆی دەربڕیوە. پێشەوا کاکەیی، شاعیرێکی نوێخوازی ئێستای نێو ڕووبەری کوردییە و بە خوێندنەوەیەکی ورد و قووڵ بۆ شێعر، لە دووی دیتنەوەی سووچە تاریک و نووتەکەکانی شێعرە و دەیەوێت ڕۆشناییان پێ ببەخشێت. شاعیر بە توانەوە لەنێو شێعردا، پڕۆژەی نوێی شێعریی دەئافرێنێت. پێشەوا، شاعیرێکی گەڕیدەیە و شارەزایانە مامەڵە لەگەڵ شێعردا دەکات و ئەزموونی نوێ بۆ نێو ڕووبەری شێعری کوردی دەگوێزێتەوە. ئاوێتەکردنی چەندان ژانر لە نێو شێعردا بەم هەناسە شێعرییەی پێشەوا، ڕەنگە یەکەمین ئەزموونی لەم چەشنە لەنێو شێعری ئێستای کوردی بێت. ئەو باش شارەزای کەل و قوژبنەکانی نێو پانتاییی شێعری کلاسیک و هاوچەرخی کوردییە و لەم ڕێگەوە لە دووی کەشفی نوێیە. ئەم ئەزموونە تا چەند لەسەر شێعری نهای کوردی کاریگەر دەبێت و تا چەند سەرکەوتوو دەبێت، هێشتا زووە وەرامیان بدەینەوە و داهاتوو ئەمەمان لا ڕوون دەکاتەوە. هەڵگری گەلێک ئەزموونی نوێیە کە پێویستە خوێندنەوەی وردتر و قووڵتری بۆ بکرێت. ئەوەی لێرەدا دەخرێتە بەر دیدی تۆی خوێنەر، خوێندنەوەیەکی کورتە بۆ چەند بەرهەمێکی شێعریی ئەم شاعیرە و بەرسڤی شاعیرە بۆ ڕەخنە و تێبینییەکان. ئومێدە سوودبەخش بێت. هۆمەر نۆریاوی

🔹گه‌ردووننامه‌كه‌ی پێشه‌وا كاكه‌یی🔹 🔻هۆشەنگ قادر ⤵ ↩پێشه‌وا وه‌ک ئه‌و گه‌نجه‌ خوێنگه‌رمه‌ی خاوه‌ن كۆمه‌ڵێک به‌رهه‌می شیعرییه، ئه‌و به‌ ستایلێكی نوێگه‌ر و جیاوازه‌وه‌ هاتۆته‌ ناو دنیای شیعره‌وه‌، دنیایه‌كی جوان دنیایه‌ک له‌گه‌ڵ مه‌زاجی زۆرێک له‌ عاشقانی شیعری پێشه‌وا كاكه‌یی گونجاوە. هێشتا ئێمه‌ بۆ شیعرنامه‌ هێجگار دره‌نگ هاتووینه‌ته‌ دنیا و بوونه‌وه‌، بۆ گه‌ردووننامه‌ش ئێجگار زووە. ده‌كرا گه‌ردووننامه‌ پڕۆسه‌ی سه‌رله‌به‌ری ژیان بوایه‌، پڕۆژه‌ی گه‌ردووننامه‌ بۆ ته‌مه‌نێكی دیاریكراو نییە، ده‌كرا گەردووننامه‌ وه‌ک دواهه‌مین دیوانی شیعری بێت، نه‌وه‌كان له‌دوای یه‌كتری ته‌واوی بكه‌ن كه‌ ئه‌ویش دیسان ئه‌و دیوانه‌ شیعرییه‌ بە چه‌ندین به‌شی یه‌ک له‌دوای یه‌ک یا به‌ شێوه‌ی زنجیره‌ به‌رهه‌م بهاتبا وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ شێوه‌ی كۆمیدیای ئیلاهیی دانتی ئه‌لیگێری یاخود له‌ شێوه‌ی ڕۆمانه‌كانی مارسێل برۆست كه‌ سه‌رله‌به‌ری باسی ناو ناخی ئینسان ده‌كات. برۆست و دانتی و تۆلستۆی، ناتوانن به‌ تاكه‌ ڕۆمانێک و تاكه‌ تێكستێكی ئه‌ده‌بی یاخود به‌ ده‌قێكی شیعری گوزارشت له‌ خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌شیان بكه‌ن، گه‌ردووننامه‌ش هاوشێوه‌ی ئه‌و بابه‌تانه‌ ده‌شێت به‌ ملیۆنان وشه‌ و هه‌زاران ڕسته‌ی تێکئاڵاو گوزارشت له‌ گه‌ردوون بكه‌ن. «ئینسۆكلۆپیدیای گه‌ردوون به‌ تامی شیعر.» ده‌رگاكانی گه‌ردوون فره‌ن و كراوه‌ن؛ شه‌و، ئاسمان، ته‌نانه‌ت به‌ خه‌یاڵیش بۆمان كۆنترۆڵ ناكرێت، یا وه‌ک بڵێین هێشتا خه‌یاڵی ئینسان ده‌ره‌قه‌تی كۆنترۆڵی گه‌ردوون نایه‌ت. ↩هێشتا ئێمه‌ له‌ناو خانۆچكه‌ی خۆمانین، تا ئێستا چاوی ئینسان له‌ ڕێگه‌ی ته‌لیسكۆبه‌ دوورمه‌وداكانه‌وه‌ كه‌مترین شوێنی ناو گه‌ردوونی كه‌شف كردووه‌، هێشتا ئێمه‌ لەناو ڕووناكیداین. تاریكی و ڕووناكیی گه‌ردوون زۆر زیاتره‌، تا زیاتر بۆشایی و نهێنییه‌كانی ناو گه‌ردوونمان بۆ ئاشكرا بێت، زیاتر و زیاتر له‌ جوانی و بوونی خودا تێده‌گه‌ین؛ به‌ڵام هێشتا ئینسان چه‌ند پله‌یه‌كی له‌ خانۆچكه‌كه‌ی خۆی كه‌ زه‌وییه‌ تێنه‌په‌ڕاندووە. ↩هێشتا ئێمه‌ لەناو سه‌رزه‌مینی خۆمانداین، سه‌رزه‌مینێک ده‌كرێت خوێندنه‌وه‌ بۆ جۆره‌ها بوونی نامه‌ی شیعرییه‌ت بدۆزینه‌وه‌، وه‌ک بڵێین هێشتا ئێمه‌ بۆ شیعرییه‌تی سه‌رزه‌مین دنیایه‌كی جوان و فراوانمان له‌ به‌رده‌م ماوه‌، جه‌هلنامه‌ بۆ نموونه‌. ده‌كرێت سه‌فه‌رێک بەناو زه‌مه‌نی پێش ئیسلام بكه‌ین، شاعیرانی ئه‌و سه‌رده‌مە سه‌رجه‌میان لەناو بۆته‌ی یه‌ک دیوانه‌ شیعریی كۆ بكه‌ینه‌وه‌ و بیكه‌ین به‌ ده‌ستپێكێک پێشكه‌شی خوێنه‌رانی شیعری بكه‌ین، كلاسیکنامه‌ و بۆدلێرنامه‌ و پۆشكیننامه‌ و سه‌رده‌مانی سه‌ده‌ی پێشتری ئه‌ورووپا، ده‌كرێت ئه‌و سه‌فه‌رنامانه‌ به‌رده‌وام و به‌رده‌وام بێت. ↩کاکەیی، دەڵێت: «ئەی خۆر ئیشی چی بووە، كه‌ ڕووناكی به‌ ماڵه‌ هه‌ژارێک نه‌به‌خشیبێت» كه‌ واته‌ هێشتا ئێمه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری خانۆچكه‌ی سه‌رزه‌مینین، یاخود دەڵێت: «شه‌و نیشتمانی هه‌موو ڕۆحێكە...» گه‌ردووننامه‌ له‌وه‌ قووڵتر و فراوانتر و پڕ نهێنیتره‌ كه‌ بتواندرێ په‌ی به‌ نهێنییه‌كانی ببردرێت. گه‌ردووننامه‌ ته‌نیا له‌ شه‌و و خۆردا كورت ناكرێته‌وە. ↩كتێب بۆ من خوێندنه‌وه‌یه‌ بۆ كرانه‌وه‌ی دونیایه‌كی تر، دنیایه‌ک هێشتا ئێمه‌ وه‌ک جوگرافیناسێكین، هێشتا ئێمه‌ په‌یمان به‌ نهێنییه‌كانی ناو ئه‌و سه‌رزه‌مینه‌ فراوانه‌ نه‌بردووه‌، وه‌لێ ئێمه‌ له‌ مه‌ودای فراوانی گه‌ردوون قسه‌ ده‌كه‌ین، تاكوو له‌ ناخ و قووڵایی ورد بینه‌وه‌، جوانی ناو ته‌ن و جه‌سته‌مان زیاتر بۆ ڕوون ده‌بێته‌وه‌. دیسان له‌وێنده‌ر جوانی خودا و ئه‌و سه‌نعه‌ته‌ سه‌رسووڕهێنه‌ره‌ به‌ دیار ده‌كه‌وێت. ↩هه‌قی خۆیه‌تی بڵێین هێشتا ئێمه‌ لەناو كۆڵانه‌ ته‌نگەبه‌ره‌كانی سه‌رزه‌مینداین چ جای جارێ ئاوڕ له‌و گه‌ردوونه‌ فراوانه‌ بێكۆتاییه‌ بده‌ینه‌وه‌، گه‌ردوونێک ده‌كرێت دواهه‌مین به‌رهه‌می شاعیر بێت، دوا ترۆپكی خه‌یاڵی شاعیر بێت، خه‌یاڵێک تێكه‌ڵ به‌ زانستنامه‌ بكرێت، یان تێكه‌ڵ به‌ هه‌موو ته‌نه‌كانی ناو گه‌ردوون بکرێت. ده‌زانی گفتوگۆی ئه‌ستێره‌کانی ناو ئاسمان ئه‌گه‌ر لێیان بزانین و لێیان ورد ببینه‌وه‌ و ده‌ستی زانستمان پێی بگات، جوانترین گفتوگۆ درووست ده‌كه‌ین؛ جوانترین شێوازی ئاخافتنی نێوان ئه‌ستێره‌كان ڕووناكییه‌كانیه‌تی، دووری نێوان مه‌وداكانیه‌تی، وه‌ک بڵێین: «ئیستیشراق فی الفضاء.» ↩جا گه‌ر ئه‌و كۆد و نامانه‌ی نێوان ئەستێره‌كان بۆ یه‌كتری ده‌نێرن دوور له‌ زیهن و ئاگایی ئێمه‌، زۆر له‌وه‌ جوانتره‌ كه‌ ئێستا ئێمه‌ گوێمان لێبێت بیخوێنینه‌وه‌. هه‌موو ئه‌و ڕه‌هه‌ندە جوانەی گه‌ردوون ده‌كرێت به‌ ته‌فسیرێكی قووڵ و قووڵتر و گشتگیرتر و فراوانتره‌وه‌ وه‌ریبگرین، به‌ چه‌مک و ده‌قی شیعری پێشكه‌ش به‌ خوینه‌رانی بكه‌ین. ↩بۆ گه‌ردووننامه‌ هێشتا چه‌ند وشه‌یه‌ک ناكاته‌ پێكهاته‌یه‌كی كه‌می سیسته‌می گه‌ردوونی، ماركس بۆ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی ده‌ڵێت گه‌ر به‌ ده‌ستم بێت هه‌موو ئه‌ستێره‌كانی نێو گه‌ردوون ده‌كه‌مه‌ ملوانكه‌یه‌ک مانگیش ده‌كه‌مه‌ قیبله‌ی ئه‌و ملوانكه‌یه‌ جا له‌ ملی تۆی ده‌ئاڵێنم، چش له‌ سه‌رمایه‌ی ماركس. لێره‌دا پێشه‌وا خه‌ریكه‌ ماركسئاسا جوانی هه‌موو شه‌و و هه‌موو ئه‌ستێره‌ و ته‌نه‌كانی نێو گه‌ردوون به‌ تاریكی و به‌ ڕووناكی به‌ بۆشایی، له‌ دواتر بۆشایی به‌ هه‌موو هه‌ساره‌كانەوه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌ی خۆریانه‌وه‌ پێشكه‌شی ئێمه‌ی بكات. ئێمه‌ ده‌ڵێین سوپاس، سوپاس گه‌نجی ڕۆشنفكر و ئاسۆفراوان كه‌ ده‌ته‌وێت هه‌موو فه‌زا و گه‌ردوون بۆ ساتێک چێژوه‌رگرتن به‌ ئێمه‌ی بده‌یت؛ به‌ڵام خۆزگه‌ و خۆزگه‌ سه‌فه‌رێكی ڕۆحی و خه‌یاڵیمان بكردایه‌ بۆ ناو بۆشاییه‌كانی ئاسمان بۆ ناو ڕووناكییه‌كانی نێو گه‌ردوون، ئه‌و زه‌مه‌نانه‌ی كه‌ به‌ هه‌زاران هه‌زار ساڵ تیشكی ڕووناكی یان تیشكی تاریكی شه‌وی ناگاتێ، ده‌زانی لە ‌سه‌رزه‌مینی ڕووناكی هێشتا ڕووناكی شه‌یدای یه‌ک چركه‌ساتی تاریكییە لە هه‌لومه‌رجی سه‌رزه‌مینی ڕووناكی. ده‌شێت ساتێكی تاریكی به‌خته‌وه‌رترین ساتی ناو دڵی ڕووناكی بێت، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ئه‌و شوێن و زه‌مه‌نانه‌ی كه‌ تاریكییان بۆ ئه‌به‌د لێ ئاوا نابێت ڕووناكی له‌وێ خه‌ونی تاریكییە. ↩تاریک و ڕووناكی لەناو گه‌ردوون دوو هێڵی هاوته‌ریبن له‌گه‌ڵ یه‌كتری، چه‌نده ساڵی ڕووناكی هه‌بێت هێنده‌ش ساڵی تاریكی هه‌یه‌. بۆیە شاعیر كه‌ بیه‌وێت تێڕامان له‌ ساتی تاریكی و ڕووناكی بكات و چێژ له‌و جوانییه‌ وه‌ربگرێت، ده‌شێت ئه‌و تاریكی و ڕووناكییه‌ جوانترین ده‌قی شیعری لێ به‌رهه‌م بێت، وه‌ک ئه‌و عیرفانییه‌ی به‌ چه‌ندان ڕۆژ و شه‌و خۆی ته‌رخان ده‌كات. ته‌نانه‌ت بۆ وه‌سفی جوانی گوڵێک چۆنیه‌تی گه‌شەكردنی، لێره‌دا وه‌سفی گوڵ به‌ ته‌نیا نییه‌ كۆ سیسته‌می مه‌نتوجی گوڵ به‌ خۆڵ و ئاووهه‌واوه‌ ده‌بنه‌ پێكهاته‌یه‌ک له‌و خونچه‌ گوڵه‌یه‌ی كه‌ من و تۆ بۆ ساتێک بۆنی ده‌كه‌ین پێشكه‌ش به‌ یه‌كتری ده‌كه‌ین. سروشت بۆ خۆی ده‌زانێت ئه‌و گوڵه‌ به‌ چ زه‌حمه‌تێک هاتۆته‌ بوونەوە، ئه‌وە عاریفه‌ كاری له‌سه‌ر ده‌كات، ئه‌وه‌ من و تۆین پێشكه‌ش به‌ یه‌كتری ده‌کەین كه ‌وا به‌ ئاسانی هاتۆته‌ به‌ر ده‌ستمان. ↩شیعره‌كانی پێشه‌وا، هێشتا جوانن. ده‌كرێت به‌ خه‌یاڵی شاعیرانه‌ جوانتر بكرێن هێشتا ده‌رگاكان واڵان، هێشتا ئێمه‌ له‌ سه‌ره‌تای خاڵی گه‌ردوونداین، هێشتا ئێمه‌ پێویستیمان به‌ سه‌فه‌ری ڕۆحی نێوان كیشوه‌ره‌كانی ئه‌و خانۆچكه‌یە هەیە كه‌ ناوی زه‌مینه‌، كه‌ جوانترین و پڕ شه‌وقترین ئه‌ستێره‌ی نێو خاڵی گه‌ردوونه‌. خه‌یاڵی شاعیر له‌ وه‌سفی ئه‌و شه‌وقه‌ زه‌مینییه‌ هێشتا ده‌ربه‌ستی ئه‌و جوانییه‌ نایه‌ت، وه‌ک گۆران گوته‌نی: جوانی سه‌رزه‌مین و سرووشت بۆم وه‌سف ناكرێت. ⤵ ↩لە ژارە (۳٥) ـی هەفتەنامەی هاووڵاتی، ڕۆژی ۲٤ی۷ـی۲۰۱۹،ل. ۱۱، بڵاو بۆتەوە.

🔹 لەبارەی (لە خانۆچکەکەی ماڵی پوورە خونچێمەوە بۆ کەلاوەکەی سەعیدیان🔹 🔻دانا عەسکەر ⤵ ↩ئەم دەقە واڵایە لەسەر یادەوەری، زمان، سەنتەر، یانی (خود) یان (سۆبێكت) كاری كردووه‌. لەنێو قووڵاییی یادەوەریدا، كار لەسەر سایكۆلۆژیای تێكشكاو كراوە كە خۆی لەنێو مێژوو و یادەوەریدا دەبینێتەوە. وێنەیەكی دیكەی ئەم دەقە، یادەوەری لەنێو زمان، یانی لە حاڵەتی گێڕانەوەدا، زمان خۆی وێران دەكات. یانی بە دیوێكی دیكه‌دا، شاعیر مێژوو ناچار دەكات وەک ئەو قسە بكات. لەنێو هەموو دەقێكدا چەند هێڵێكی نهێنی هەن، مەرج نیيە ئێمە دركيان پێ بكەین، بەڵام ئێمە دەتوانین نەخشەی ديكه‌يان بۆ بكێشین، ئەمە نەک بەو مانایەی زمان و بونیادی فیكری بشێوێنین، بەڵكوو بەو مانایەی وێنەیەكی جوانتر ببینین. لەم دەقەی (پێشەوا) دا لەو وێنە تەلیسماویيانە زۆرن كە خوێنەر ناچار دەكه‌ن بە دوای تەفسیری جۆراوجۆردا بگەڕێت. ↩لە شیعردا، دەرەوە و ناوەوە هەیە، دەرەوە ئەو وێنەیەیە كە شاعیر نەخشەی بۆ دەكێشێت، ناوەوە ئەو تەلیسمەیە كە لە سەرەوە ئاماژەم پێ دا. لەم دەقەدا، دڵم بەوە خۆشە كە ناوەوەی تەلیسماویترە. ↩لە هەموو دەقێكدا، خود سەنتەرە. لەم دەقەدا، زمان خودە، واتا زمان سەنتەرە، ئەوەی سێنترالیزمی خودی تێك شكاندووە، بە تێگەیشتنەكەی (ڕۆلان بارت) یانی مەرگی نووسەر، زمانە. زمان ئەو سێنترالیزمەیە، لە نێوان یادەوەری و یۆتۆپیادا خۆی دەگونجێنێت. بێ گومان دەبێت ئەوەش بزانین كه‌ شیعر لە دەوری یەک سەنتەر كۆ نابێتەوە، دەتوانێت لە یەک كاتدا لەنێو چەند سەنتەرێکدا خۆی ڕێک بخات. ئەم دەقەی پێشەوا گۆشەی شاراوەی تری تێدایە. دەكرێت لە داهاتوودا بە وردی قسەی لەباره‌وه‌ بكرێت. من خۆم زۆر چێژم لەم دەقە واڵایە بینی. ↩ ۱٥ی٥ـی ۲۰۱٦/ #کەرکووک ⤵ ↩ لە کتێبی (#لە_خانۆچکەکەی_ماڵی_پوورە_خونچێمەوە_بۆ_کەلاوەکەی_سەعیدیان) ↩#پێشەوا_کاکەیی ↩#دەقی‌واڵا ↩#چاپی_یەکەم، ۲۰۱۷

🔸گه‌شتی «ئه‌مریكانامه‌»ـی پێشه‌وا كاكه‌یی🔸 🔴ئه‌رگیومێنتی من و ئه‌وی دی له‌ سه‌رزه‌مینێكی جودا🔴 🔻دانا عه‌سكه‌ر ⤵ 🔸بەشی یەکەم: ⤵ ↩ ئه‌ده‌بی كۆچ یاخود ئه‌ده‌بی گه‌شت له‌ قووڵایی ئه‌و نه‌خشه‌سازییه‌ی سه‌فه‌ره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، كه‌ پێیدا تێده‌په‌ڕێیت و ئه‌زموونی ده‌كه‌یت، ئه‌ده‌بی گه‌شت له‌ گرنگترین سه‌رچاوه‌كانی مێژوو جوگرافیا و كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌ژمار ده‌كرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نووسه‌ری ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی شوێنه‌وه‌ وێنه‌كه‌مان بۆ ده‌گوازێته‌وه‌، كه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی توندوتۆڵ به‌ شوێن و مێژوو و فه‌رهه‌نگه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر چی خودی شوێن له‌م پڕۆژانه‌دا وه‌ک ده‌رەنجام ئه‌و گرنگییه‌ی نییه‌، به‌ڵام مه‌رجی سه‌ره‌كی ئه‌ده‌بی كۆچ سه‌فه‌ركردنه‌ به‌ناو شوێندا، واتە له‌ هه‌ناوی شوێنه‌وه‌ قووڵاییی فیكر ده‌دۆزینه‌وه‌، له‌ سه‌رزه‌مینی ڕۆژهه‌ڵات زۆرترین پڕۆژه‌ی ئه‌ده‌بی گه‌شت نووسراونه‌ته‌وه‌، به‌شێكی زۆری ئه‌و پڕۆژانه‌ دیدی مێژووییان هه‌یه‌. واتە گه‌ڕان بووه‌ به‌ هه‌ناوی شوێنه‌واره‌ دێرینه‌كاندا. ئه‌ده‌بی گه‌شت له‌ ڕابووردوودا زیاتر وه‌ک ناسینی شوێن و شاره‌زایی ناوچه‌یه‌كی دیاریكراو ته‌ماشا ده‌كرا. واتە ئه‌وه‌ی گه‌شتی بۆ شوێنێک ده‌كرد، به‌ هه‌ر شوێنێكدا تێپه‌ڕی لای خۆی تۆماری ده‌كرد و له‌ گه‌ڕانه‌وه‌یدا بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی باس ده‌كرد كه‌ نیازی گه‌شتیان هه‌یه‌، بێگومان ئه‌م جۆره‌ له‌ ئه‌ده‌بی گه‌شت له‌ سه‌رده‌می كۆن و پێش پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆجیا باو بوو، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می پێشكه‌وتن جۆری ئه‌م ئه‌ده‌به‌ گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا هات، واتە وه‌ک چیرۆک و سه‌رگوزشته‌ ده‌نووسرانه‌وه‌. جیا له‌وه‌ش جۆرێكی دی له‌ نووسین كه‌ ناكرێت وه‌ک ئه‌ده‌ب ته‌ماشای بكرێت به‌ تایبه‌ت لای ڕۆژهه‌ڵاتناسه‌كان، ئه‌وانه‌ی ڕوویان له‌ ناوچه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌كرد، ئه‌و جۆره‌ له‌ نووسین دیاره‌ مه‌به‌ستی سیاسی له‌ پشته‌وه‌ بووه‌، كه‌ زۆر گرنگییان به‌ ناوچه‌ و هۆزه‌كانی ئه‌و ده‌ڤه‌رانه‌ دابوو، به‌ تایبه‌ت ئه‌و وڵاتانه‌ی سه‌روكاریان وه‌ک ڕۆژهه‌ڵاتناس و ئه‌و وڵاتانه‌شی مه‌به‌ستی داگیركارییان هه‌بوو. ↩ به‌ پێی پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆجیایه‌وه‌ ئه‌م جۆره‌ ئه‌ده‌به‌ بۆ ماوه‌یه‌ک سستی به‌ خۆوه‌ بینی و زۆر گرنگی پێ‌ نه‌ده‌درا. ↩ وردبوونه‌وه‌ له‌ ئه‌ده‌بی كۆچ یان گه‌شت، وێنه‌یه‌كی دی بۆ ئه‌ده‌بی گه‌شت زیاد بكه‌ین، ئه‌ویش خه‌ونی گواستنه‌وه‌ی هوشیاریی و پێشكه‌وتنی گه‌لانی دییه‌ له‌كاتی گه‌شت و كۆچكردندا، بۆ نموونه‌ لای ئێمه‌ كورد بە تایبه‌تی له‌ سه‌رده‌می شاعیرانی كلاسیک كه‌ زۆرینه‌یان كۆچیان بۆ وڵاتانی ده‌وروبه‌ر ده‌كرد، به‌ تایبه‌ت بۆ ئه‌سته‌نبووڵ و شام، گواستنه‌وه‌ی وێنه‌ لای شاعیرانی كورد وێنه‌ جوگرافیاكه‌ی سه‌فه‌ر و كۆچ نه‌بوو، به‌ڵكوو هه‌وڵی گواستنه‌وه‌ی دنیابینیی گه‌لانی دی بوو، به‌ تایبه‌ت ئه‌و شاعیرانی گه‌شتیان بۆ ئه‌سته‌نبووڵ ده‌كرد. له‌ناو عه‌ره‌بدا و به‌ تایبه‌تی له‌ سه‌ده‌ی سێ‌ هیجرییه‌وه‌ ئه‌ده‌بی گه‌شت ده‌ست پێ ده‌كات. له‌مباره‌یه‌وه‌ نووسه‌ر و ڕه‌خنه‌گر (حسێن بن جابر ئه‌لمەدری ئەلفیفی) له‌ نووسینێكیدا به‌ نێونیشانی «كورته‌یه‌ک له‌باره‌ی ئه‌ده‌بی گه‌شتی عه‌ره‌بی» كه‌ له‌ سه‌ده‌ی سێی هیجرییه‌وه‌ ئاماژه‌ی پێ ده‌دات، له‌م نووسینه‌دا حسێن ئه‌لفیفی ده‌ڵێ‌: «ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ له‌م نووسینه‌دا گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌، یه‌كه‌م ده‌كرێ‌ ئه‌ده‌بی گه‌شت له‌ سه‌ده‌ی سێی هیجرییه‌وه‌ بناسرێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێش ئه‌و مێژووه‌ نووسینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی كۆچ یان گه‌شت به‌ دی ناكه‌ین، بۆیه‌ وه‌ک مێژوو و سه‌رچاوه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لێره‌دا باسی لێوه‌ ده‌كه‌ین. دووهه‌م: له‌م باسه‌دا ئێمه‌ ته‌نیا باسی كۆچ و گه‌شتی ئه‌و نووسه‌رانه‌ ناكه‌ین كه‌ له‌ شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێک یا جوگرافیایه‌كی دی كۆچیان كردووه‌، ئه‌وه‌ی باسی لێوه‌ ده‌كه‌ین ئه‌و نووسین و دیكۆمێنتارییه‌ ئه‌ده‌بیانه‌یه‌ كه‌ بۆ جیهانه‌كه‌ی ئێمه‌ی ده‌گوازنه‌وه‌»۱ 🔹ئەدەبی گەشت چییە: ↩ له‌ وێنه‌ گشتییه‌كه‌یدا ئه‌ده‌بی گه‌شت چییه‌، به‌ بڕوای من له‌ سه‌رده‌می نوێ‌ و پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆجیادا ته‌نیا به‌ كۆچه‌وه‌ گرێ‌ نادرێت، ئه‌وه‌ی ده‌گاته‌ به‌رده‌ستمان به‌شێكی زۆری په‌یوه‌ندی به‌ گه‌شته‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكوو په‌یوه‌ندی به‌ پێشكه‌وتنی ته‌كنه‌لۆجیا و هه‌ندێک جاریش به‌ گه‌شتی فه‌نتازیاوه‌ په‌یوه‌سته‌، بۆیه‌ به‌ بڕوای من ئه‌وانه‌ی به‌ خه‌یاڵ كۆچ ده‌كه‌ن جوانتر له‌وانه‌ی جوگرافیایه‌كی دی به‌سه‌ر ده‌كه‌نه‌وه‌، جوانتر له‌ ڕۆحی ئه‌ده‌بی گه‌شتدا ده‌توێنه‌وه‌. ↩ ڕەخنه‌گری دیاری عیراقی (د. عه‌بدوڵڵا ئیبراهیم) له‌باره‌ی ئه‌ده‌بی گه‌شته‌وه‌ ده‌ڵێ‌ «ئه‌ده‌بی گه‌شت جۆرێكه‌ له‌ نووسین له‌ نێوان ئه‌ده‌بی فه‌نتازی و نووسینی مه‌عریفه‌ كه‌ پشت به‌ پاشخانی ڕۆشنبیریی ده‌به‌ستێت، ئه‌م جۆره‌ له‌ نووسین كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌یه‌كی دابڕاوی نێوان ئه‌ده‌بی فه‌نتازی و ئه‌ده‌بی مه‌عریفی، ئه‌مه‌ پێی ده‌گوترێت ئه‌ده‌بی كۆچ، به‌ مه‌رجێک ده‌بێ‌ت نووسینه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ ده‌قه‌ له‌ جێگۆڕكێی ناوچه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌كی دی بێت»۲ ئه‌وه‌ی د. عه‌بدوڵڵا باسی لێوه‌ ده‌كات ناسینی ئه‌ده‌بی كۆچ وه‌ک چه‌مک، واتە له‌ ناسینی ناوەكه‌یه‌وه‌ ده‌بێت په‌یوه‌ندی به‌ جێگۆڕكیێ‌ شوێن بێت، له‌ دنیای نووسینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی كۆچ له‌ سه‌رده‌می نوێدا له‌ فۆرمه‌ مه‌جازییه‌كه‌یدا فۆرمێكی دی ئه‌ده‌بمان پێ‌ ده‌به‌خشێت، هه‌ر هه‌مان دنیا و فه‌زایه‌، به‌ڵام بێ‌ ئه‌وه‌ی نووسه‌ره‌كه‌ی كۆچ یان گه‌شت یاخود جوگرافیایه‌كی دی به‌سه‌ر بكاته‌وه‌، وه‌ک چۆن ئه‌ده‌ب خۆی په‌یوه‌سته‌ به‌ فه‌نتازیه‌وه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ش ئه‌ده‌بی كۆچی مه‌جازیی له‌ هه‌ناوی فه‌نتازیاوه‌ ئه‌و ئه‌ده‌بمان بۆ زیندوو ده‌كاته‌وه‌. واتە ده‌كرێت له‌ سه‌رده‌می مۆدێرنه‌دا ئه‌ده‌بی گه‌شت هێنده‌ی پشت به‌ هونه‌ری فه‌نتازیا ده‌به‌ستێت، هێنده‌ پشت به‌ گه‌شت و كۆچكردن نابه‌ستێت. لێره‌دا وێنه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌چەیه‌، واتە ئه‌گه‌ر وردتر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و جۆرە ئه‌ده‌به‌ نه‌كه‌ین، له‌ فۆرمه‌ گه‌شتییه‌كه‌ی ده‌یخه‌ینه‌ ده‌رێ‌. ↩ بۆ ئه‌م باسه‌مان کتێبی «ئه‌مریكانامه‌ به‌ تامی شیعر»ـی شاعیر پێشه‌وا كاكه‌یی ده‌خه‌ینه‌ به‌ر باس و لێكۆڵینه‌وه‌، پێشه‌وا كاكه‌یی یه‌كێكه‌ له‌و شاعیره‌ نوێخوازانه‌كانی كورد كه‌ ده‌كرێت ئاوڕ له‌ شیعره‌كانی بدرێته‌وه‌، ئێمه‌ پاش خوێندنه‌وه‌ی به‌شێكی زۆری ده‌قه‌ شیعرییه‌كانی، كه‌ زیاتر وه‌ک ئه‌ده‌بی كۆچ یان ئه‌ده‌بی گه‌شت پێناسه‌ی بكه‌ین. پێشه‌وا كاكه‌یی، جیاواز له‌ نه‌وه‌كه‌ی خۆی به‌ دید و ڕوئیایه‌كی زۆر جیاواز ده‌نووسێت، گه‌شتكردن بۆ دنیا و جوگرافیا جیاوازه‌كان ئه‌گه‌ر واقیعی بن یاخود مه‌جازیی، خه‌ونی گه‌یشتنه‌ به‌ دنیایه‌ک هه‌م له‌ ڕووی فه‌رهه‌نگیی و هه‌م جوگرافیی به‌وانی تره‌وه‌ ده‌مانبه‌ستێته‌وه‌. ↩ له‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌، نه‌وه‌یه‌ک شاعیری نوێخواز هه‌ڵكه‌وتوون، وه‌لێ‌ پێشه‌وا له‌ هه‌موویان جوداتر ده‌نووسێت، ئه‌وه‌ی بۆ ئه‌ده‌ب و شیعری كوردیی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ پێشه‌وا به‌ تایپێكی جودا ده‌نووسێت كه‌ له‌ مێژووی چه‌ند ده‌یه‌یه‌ک له‌ شیعری كوردی به‌م ستایل و ته‌كنیكه‌ نه‌نووسراوه‌. «وەک فرانسیسکۆ پێزارۆ نیم: وەک پێزارۆ نیم، زێڕى شارستانيێتییەکانی ئێرە لەگەڵ خۆمدا ببەم. نەهاتووم بە کۆمەڵێک سەربازەوە بەرانبەر ئیمپراتۆرییەکانتان بوەستم، زمانی دایکيتان کرچوکاڵ بکەم، گەمارۆ بخەمە سەر کەس و دەست بەسەر شوێنەوارەکاندا بگرم، سەربازەکان ڕاسپێرم و گۆمی خوێن درووست بکەم، هاتووم ڕاڤەیەک بە گوڵ بدەمەوە، وەک باغەوانێک جوانیی گوڵ بدزم، گوڵی لێو لە ماچی عاشقان موتووربە بکەم، مشتێک خۆڵ ببەمەوە و بیرەوەريی تێدا بنێژم.۳» ↩ سه‌ره‌تا ئاماژه‌مان به‌ جۆری ئه‌ده‌بی كۆچ دا، كه‌ هه‌ندێک له‌و كۆچ و گه‌شتانه‌ به‌ مه‌به‌ستی سیاسی و هه‌ندێک جار سیخوڕیی و بڕێک جار بۆ دۆزینه‌وه‌ی شوێنه‌وار، ئه‌وه‌ی پێشه‌وا له‌م كۆپله‌ شیعره‌دا باسی لێوه‌ ده‌كات ڕێک ئه‌و دیده‌ ناهونه‌رییه‌ی گه‌شت ده‌خاته‌ به‌رده‌ستی خوێنه‌ر، واتە ئه‌م نووسه‌ره‌مان ئه‌و ئاگاییه‌مان بۆ وێنه‌ ده‌كاته‌وه‌ و به‌ربه‌ستێک له‌ نێوان كاری ئه‌ده‌بی كۆچ و ئه‌و سه‌فه‌ر و گه‌شتانه‌ی له‌م هونه‌ری ئه‌ده‌به‌ به‌ دوور ده‌خاته‌ ڕوو، «وەک پێزارۆ نیم، زێڕ و ئاڵتوونی شارستانیێتییه‌كانی ئێره‌ له‌گه‌ڵ خۆمدا ببه‌م» ئه‌م دێڕه‌ ئه‌و كۆچ و گه‌شته‌ پێچه‌وانه‌یه‌مان بۆ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ به‌ مه‌به‌ستی داگیركاریی له‌ ڕۆژاواوه‌ بۆ ڕۆژهه‌ڵات ئه‌نجام ده‌درا. کۆتایی بەشی یەکەم، بەشی دووەمی لە دواتردا بیخوێننەوە...

گەشتی ئەمریکانامەی پێشەوا کاکەیی دانا عەسکەر ... 🔸بەشی دووەم: ⤵ ↩ ئه‌ده‌بی كۆچ له‌ وێنه‌ گشتییه‌كه‌یدا وه‌زیفه‌كان دابه‌ش ده‌كات، گۆڕانكاریی به‌سه‌ر وه‌زیفه‌ی شیعردا ده‌هێنێ‌ت، شیعر له‌م جۆره‌ ستایله‌دا ته‌نیا دیوه‌ فۆتۆگرافی و دیكۆمێنتارییه‌كه‌ی نییه‌، شیعر له‌ جێگۆڕكێی لۆكه‌یشنه‌وه‌ بۆ به‌سه‌ركردنه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگ و دنیابینی ئه‌وانی دیدا ده‌كاته‌وه‌، «هاتووم ڕاڤەیەک بە گوڵ بدەمەوە، وەک باغەوانێک جوانیی گوڵ بدزم، گوڵی لێو لە ماچی عاشقان موتووربە بکەم، مشتێک خۆڵ ببەمەوە و بیرەوەريی تێدا بنێژم» هیچ كامێرایه‌ک هێنده‌ی چاو كوالێتی به‌رز نییه‌، هیچ پانتاییه‌ک هێنده‌ی ئه‌ندێشه‌ به‌رین و ئاماده‌ نییه‌. واتە ئه‌م كۆپله‌ی دووهه‌م كه‌ جۆرێک له‌ نییه‌تپاكیی و جیاكاریی سه‌فه‌ره‌كه‌یه‌، ئه‌وه‌ی من مه‌به‌ستمه‌ لێره‌دا ئه‌و سه‌فه‌ره‌ مه‌جازییه‌یه‌ كه‌ هه‌میشه‌ له‌ سه‌فه‌ری واقیعی خۆی جوانتر نمایش ده‌كات، له‌ گه‌شتی واقیعدا وێنه‌یه‌كی ڕاوه‌ستاو ده‌بینین، وه‌لێ‌ له‌ سه‌فه‌ری مه‌جازیدا وێنه‌یه‌كی كراوه‌ ده‌بینین، بۆیه‌ كاتێک قسه‌ له‌باره‌ی ئه‌م كۆپله‌ شیعره‌ی پێشه‌وا كاكه‌یی ده‌كه‌ین، هه‌ر ته‌نیا وێنه‌یه‌كی ڕه‌ش و سپیی باو نییه‌ كه‌ ڕۆژانه‌ قسه‌یان له‌باره‌وه‌ ده‌كه‌ین، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ وێنه‌یه‌كه‌ هه‌م ته‌كنیكی شیعریی و گه‌شتێكی دیمان ده‌خاته‌ به‌ر ده‌ست، له‌ چه‌ند ساڵی ڕابوردوودا به‌ تایبه‌ت له‌ بیست ساڵی ڕابوردوودا ده‌توانم بڵێم پێشه‌وا كاكه‌یی تاكه‌ شاعیره‌ به‌م ته‌كنیک و ستایله‌ نوێیه‌ كار بكات و ئه‌م فۆرمه‌ له‌ شیعر تازه‌ بكاته‌وه‌. ↩ ئه‌م ستایله‌ی ئه‌ده‌ب هه‌ر ته‌نیا كۆچ نییه‌ به‌ یاده‌وه‌ریی و مێژووی دنیایه‌كی دی، به‌ڵكوو هه‌ڵهاتنه‌ له‌و دنیا باوه‌ی تینووی ڕووناكییه‌، بۆیه‌ ده‌ڵێ‌ «هاتووم ڕاڤەیەک بە گوڵ بدەمەوە، وەک باغەوانێک جوانیی گوڵ بدزم، گوڵی لێو لە ماچی عاشقان موتووربە بکەم، مشتێک خۆڵ ببەمەوە و بیرەوەريی تێدا بنێژم» هه‌موو توێژینه‌وه‌كه‌ی ئێمه‌ له‌م دێڕه‌ شیعره‌دا خۆی ده‌خاته‌ ڕوو، زۆر به‌ جوانی له‌ مه‌غزای ئه‌ده‌بی كۆچ مه‌به‌سته‌كان به‌ به‌رگوێماندا ده‌دات. واتە ئه‌ده‌بی كۆچ له‌ وێنه‌ سردییه‌كه‌یدا بریتییه‌ له‌ ناسین و كه‌شفكردنی شوێن و مه‌عریفه‌ و مێژوویه‌كی دی، مێژوویه‌ک ئاو له‌ كانی مه‌عریفه‌ی ئه‌وی دی بگوازێته‌وه‌، ڕاسته‌ شاعیرانی كلاسیكی كورد زۆریان باس له‌و سه‌فه‌رانه‌ی خۆیان و مه‌به‌سته‌كه‌یان كردووه‌، به‌ڵام به‌ ڕه‌هایی نه‌بووه‌. 🔸دیارترین دەقەکانی ئەم فۆرمە: ↩ یه‌كێک له‌و گه‌ڕیده‌ دیارانه‌ی دنیای ئه‌ده‌بی كۆچ له‌ لایه‌ن نووسه‌ری دیاری ئه‌مریكی (ئێرنێست هێمنگوای) ـیه‌وه‌ نووسراوه‌ته‌وه‌، ئه‌ویش گه‌شتی بۆ ئیسپانیا بوو، له‌ناو عه‌ره‌بیش دیارترین كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌ده‌بی كۆچ بریتی بوون له‌ (ئیبن به‌تووته‌) كه‌ له‌ شاری ته‌نجه‌وه‌ ده‌ستی پێكرد و له‌ باكووری ڕۆژهه‌ڵاتی چین و دواتر له‌ باشووری ڕووسیاوه‌ بۆ به‌شێک له‌ وڵاتانی ئه‌ورووپا كه‌ ماوه‌ی سی ساڵی پێده‌چێت، ئه‌لمقودسی و ئیدریسیش دوو نووسه‌ری تری ئه‌ده‌بی گه‌شتن، شێوازی نووسینی ئه‌م ستایله‌ له‌ نووسین، وه‌ک له‌ ده‌قه‌كه‌ی پێشه‌وا كاكه‌ییدا به‌ دیمان كردووه‌، تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌ و مه‌عریفه‌، که‌ خودی ئه‌م جۆره‌ ئه‌ده‌به‌ به‌و هه‌ناسه‌یه‌وه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ ئه‌ده‌ب خوێنه‌ری زیاتری هه‌یه‌، ئه‌ویش هه‌ردوو جۆری خوێنه‌ره‌كه‌ ناچار ده‌كات بیخوێننه‌وه‌، هه‌م ئه‌وانه‌ی تامه‌زرۆی ئه‌ده‌بن وه‌ک دنیا تایبه‌ته‌كه‌ی خۆی، هه‌م ئه‌ده‌ب وه‌ک دۆزینه‌وه‌ی مه‌عریفه‌ی نوێ‌ له‌و گه‌شت و سه‌فه‌ره‌دا. بۆ ئه‌وه‌ی وردتر له‌باره‌ی ئه‌ده‌بی كۆچ یان گه‌شت بزانین، كۆنترین ده‌قی ئه‌ده‌بی گه‌شت، ئه‌فسانه‌ی گلگامێش و ئه‌فسانه‌ی ئۆدیسان، ئه‌م دوو ده‌قه‌ وێڕای ئه‌وانی دی كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئاماژه‌مان پێدان له‌ دیارترین ده‌قه‌كانی ئه‌م فۆرمه‌ی ئه‌ده‌بن. 🔸کوردستان پڕ بکات لە مانگۆ: ↩ له‌ وێنه‌ی دووهه‌می ئه‌م نامیلكه‌یه‌ی پێشه‌وادا، کە له‌م گه‌شته‌یدا به‌ دووی خودێكی وێڵدا ده‌گه‌ڕێت، خودێک وێنه‌كه‌ی ده‌چێته‌ سه‌ر شۆڕشه‌كانی ئه‌مریكای لاتین، ده‌یه‌وێت له‌م وێنه‌ ناڕوونانه‌ی شۆڕشدا وێنه‌كه‌ی خۆی له‌و كۆپییه‌ی ئه‌مریكای لاتین جیا بكاته‌وه‌ و ڕۆحه‌ ونبووه‌كه‌ی خۆی بدۆزێته‌وه‌، ئه‌م لێكچوونه‌ی نێوان منی گه‌ڕیده‌ و ئه‌وی شۆڕشگیڕ، هه‌موو هه‌ستمان به‌ یه‌ک پێوه‌ر ئه‌ژمار ده‌كرێت، ئه‌ویش شۆڕش و جیاكاریی زمان و شوێنه‌، لێره‌دا ئه‌وه‌ی یه‌كمان ده‌خاته‌وه‌ جه‌نگ و ماڵوێرانی و كوشتوبڕه‌، هه‌موو ئه‌و وێنانه‌ی پێشه‌وا بۆ جه‌نگاوه‌ره‌كانی كووبای كێشاون، هه‌مان بارینی كولله‌یه‌ به‌سه‌ر ده‌غڵودانی شۆڕشه‌كانی ئێمه‌شدا باریون. ئه‌و ده‌یه‌وێ‌ له‌نێو ئه‌و جه‌نگه‌ڵ و باخچه‌ و مه‌زرایانه‌دا بزه‌ی گوڵێک، چاوی خۆماری كیژێک، ماچی سه‌ر لێوێک بدزێت و له‌ گه‌ڕانه‌وه‌یدا به‌و ڕۆحه‌ وێڵه‌یه‌دا موترووبه‌ی بكات كه‌ نه‌ بارانی ڕووناكیی و نه‌ ئه‌ستێره‌ی به‌ختی به‌سه‌ردا باریوه‌. یاخود ده‌یه‌وێ‌ تفه‌نگێک بكات به‌ گۆچان و بیسته‌كانی كوردستان پڕ بكات له‌ مانگۆ، خودێک له‌ وێنه‌ گشتییه‌كه‌یدا به‌ دوا ڕۆژی هه‌مان فیشه‌ک و هه‌مان ده‌ره‌نجامه‌وه‌ گرێ‌ دراوه‌. پێشه‌وا كاكه‌یی، له‌م کتێبەیدا، هه‌م گه‌ڕیده‌یه‌كی قوربانیی و هه‌م وێنه‌گرێكی وریایه‌ و ده‌یه‌وێت له‌م جوگرافیا بێسنووره‌دا فۆتۆیه‌ک بۆ شكستییه‌كانی ڕۆحی خۆی بچركێنێت. ئه‌م فۆرمه‌ له‌ نووسین كه‌ زیاتر به‌ ئه‌ده‌بی گه‌شت ناسراوه‌، به‌ڵام كاكه‌یی هه‌ر ته‌نیا دنیاكه‌ی دیمان بۆ ناگوازێته‌وه‌، ئه‌و دێت و به‌ دنیاكه‌ی خۆی بارگاوییه‌ و ده‌یه‌وێت هێلانه‌یه‌ک له‌ ئه‌مازۆن بۆ ئه‌و خه‌مه‌ چی بكات و عاده‌تی ژیانی خۆشمان بداته‌ به‌ر ڕێژنه‌ی گولله‌. «لە کووبا: بە جانتایەکی موغاویرییەوە بەیانییەکەی لەوسەری دوورگەی ئیناگواوە بە ڕێ کەوتبووم، بۆ وەختی شێوان گەیشتمە سانتیاگۆ دی کووبا هێندە کەنەفت بووبووم... لەو شۆڕشگێڕانە نەبووم جانتاکەم پڕ بێت لە تەقەمەنی، بۆ نموونە، مەعجوونێکی ددان و فڵچەیەکی شڕی سەردەمی شاخی تێدابوو، ئاخر ئەو وەختە ئاوێنەمان ئاوی کانییەکان بوو، هێندە ڕوون بوو، ددانمان لەبەر دەشرد. کە چووینە شار، دوای ماوەیەک دەممان پڕ بووبوو لە فیشەک، بۆگەنی دەموددانمان ڕۆژەڕێیەک ده‌ڕۆیشت، هەتا ئێستاکانێ بۆ جارێکیش نەمانششت.٤» ↩ ئه‌ده‌بی گه‌شت به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌یه‌كی ساده‌ی هه‌س، چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م هونه‌ری گێڕانه‌وه‌یه‌، په‌یوه‌ندی به‌ ئاشكراكردنی دنیا و فۆرمێكی دی له‌ ژیان هه‌یه‌، وه‌لێ‌ له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی ته‌كنه‌لۆجیا و گه‌شه‌كردنی زمان و ته‌كنیكی ئه‌ده‌بی نوێ‌، ئه‌ده‌بی گه‌شتیش به‌ جۆرێک له‌ جۆره‌كان له‌و فۆرمه‌ ته‌قلیدییه‌ خۆی ده‌رباز ده‌كات و فۆرمێكی فانتازیی به‌ ده‌ق ده‌دات. له‌م كۆپله‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌، پێشه‌وا كاكه‌یی پشتی به‌و دنیابینییه‌ نوێیه‌ به‌ستووه‌، كه‌ ئه‌ده‌بی گه‌شتی خزاندووه‌ته‌ نێو فه‌زایه‌كی زمانه‌وانی و ئه‌ندیشه‌یی جیاوازه‌وه‌. واتە ئێره‌ و ئه‌وێی پێكه‌وه‌ گرێ‌ داوه‌، له‌ یه‌ک كاتدا هه‌م له‌ناو سنووری ناشوێن و له‌ شوێنیشدایه‌، ئه‌م جیاكارییه‌ی پێشه‌وا له‌سه‌ر پایه‌كانی عه‌قڵی خودێكی ونبوو هه‌ڵچنراوه‌، ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئاماژه‌مان پێدا، وه‌ک ئه‌وه‌ی له‌ پێناو دۆزینه‌وه‌ی خود، جێگۆڕكێ‌ به‌ لۆكه‌یشن ده‌كات، وه‌لێ‌ تا هه‌وكه‌ له‌ ناوشوێنیشدا ئه‌و هه‌ر له‌و شوێنه‌دایه‌ كه‌ به‌ دووی ئه‌و خوده‌وه‌ وێڵه‌، ده‌ره‌نجام ئه‌م ده‌قه‌ی پێشه‌وا كاكه‌یی له‌ گه‌ڕانێكی فه‌نتازییه‌وه‌ ده‌بێته‌ بابه‌تێكی گرنگیی ئه‌ده‌بی كوردیی وه‌ک پڕۆژه‌یه‌كی جیاواز، جیاواز به‌و مانایه‌ی له‌نێو نه‌وه‌ی خۆیدا هه‌م دیدێكی جیاواز و هه‌م ته‌كنیكی جیاوازی له‌ نووسیندا هه‌یه‌، ڕاسته‌ ئێمه‌ ئاماژه‌مان به‌وه‌ داوه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ی نووسین واتا ئه‌ده‌بی گه‌شت مێژوویه‌كی دوورودرێژی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ شێوه‌یه‌كی گشتیی له‌ چه‌ند ده‌یه‌ی ڕابوردوودا پشتی تێكراوه‌ و فه‌رامۆش كراوه‌، زیندووكردنه‌وه‌ی ئه‌م هونه‌ره‌ نوێیه‌ی نووسین، ڕۆح و خوێنێكی دی به‌ ئه‌ده‌بی گه‌شت و نووسینی كوردیی ده‌به‌خشێت، كه‌م تا زۆر ئه‌م نووسینه‌ی پێشه‌وا كاكه‌یی له‌و كۆنكرێتییه‌ی ئه‌م ستایله‌ جیاواتره‌، به‌ڵام تێكهه‌ڵكێشكردنی خه‌می خود و گواستنه‌وه‌ی وێنه‌ی منی ئاڵۆز هه‌م سیاقی بابه‌ته‌كه‌ ده‌گۆڕێت و هه‌م له‌ وێنه‌یه‌كی دیدا له‌ یه‌كمان نزیک ده‌كاته‌وه‌ و هه‌م ده‌كرێ‌ له‌ناو سیاقی بابه‌تیانه‌ی فیكرییە ئاڵۆزییه‌ی ناو ئه‌م ده‌قه‌ی كاكه‌ییشدا دیدی جیاواز بدۆزینه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ شوێنیكی تر و له‌ناو قووڵاییی فیكریی و كۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌وانی دیدا خه‌مه‌كانمان و سنوورمان له‌ یه‌كه‌وه‌ نزیک بكه‌ینه‌وه‌. ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ یه‌كمان نزیک ده‌كاته‌وه‌ نووسین و خه‌مه‌كانمانه‌. خه‌می گه‌ڕان به‌ دووی خودێكی وێڵ و خه‌می گه‌یشتن به‌ دنیایه‌كی دی، دنیایه‌ک پانتایی بیركردنه‌وه‌ و ئه‌ندێشه‌مان به‌ربڵاوتر ده‌كاته‌وه‌. واتە ئه‌وه‌ی بۆ ئێمه‌ ده‌منێته‌وه‌ وێڕای نووسین، ئه‌رگیومێنتێكی قووڵی نێوان من و ئه‌وی دی، ئه‌رگیومێنتی فیكریی و مه‌عریفی و ئاشكراكردنی شوناسێكی دی، ئه‌م دیالۆگ و ئه‌رگیومێنته‌، وه‌ک گێڕانه‌وه‌یه‌كی ئه‌ده‌بی و فیكریی ده‌چێته‌ خانه‌ی دوو گوتاری ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیریی جیاواز له‌سه‌ر زه‌مینێكی جیاواز، هه‌ر ئامانج له‌ ئه‌ده‌بی گه‌شت ئه‌و به‌ریه‌ككه‌وتن و ئاشكراكردنەیه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ شوێنێكی تر بۆ سه‌رزه‌مینێكی جوداتر مل ده‌نێت. ⤵ ↩سه‌رچاوه‌... ⤵ ۱- ادب الرحله‌، جدلیه‌ الانا و الاخر فی عالم متغیر، د. خالد التوازنی، ص: ۱۷-۱۸-۱۹. ۲- الاخیل التاریخی، السرد و الامبراڤوریه‌ والترجبه‌ الاستعماریه‌، د. عبدالله‌ ابراهیم، ص. ٥۸-٥۹-٦۰. ۳- ئەمریکانامە بە تامی شیعر، پێشەوا کاکەیی، پڕۆژەی سێیم و چوارەم، ڕۆمانەشیعر-قەسیدە، چ.۱، چاپخانەی کارۆ، ۲۰۱۸، ل. ٤۷. ٤ ئەمریکانامە بە تامی شیعر، هەمان سەرچاوە، ل. ۹٥. ٥- ادب الرحله‌، د. حسین نصار، ص. ۸٥-۸٦-۸۷-۸۹. ⤵ ↩ لە ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، لاپەڕەی کولتوور، ژ. (۸٦٤۹) و (۸٦٥۰) ، ڕۆژی: ۸-٥-۲۰۲۲ و ۹-٥-۲۰۲۲، ل. ۱۱ بڵاو بۆتەوە.

لەبارەی گەردووننامەی پێشەوا کاکەیی ====== «گەردووننامە» بە دڵ و بە گیان سەرنجم تێیدا هێنایە کار و لە دوو شوێندا شتی زۆر جوانم بینی، هەڵبەت هەمووی هەر جوان و پوختەیە، بەڵام دوو شێعرتان کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر سەرنجی من دانا؛ یەکێکیان: شێعری شەونامەیە؛ کە جوانترین ڕستەکانی تێدا بە کار هاتوون، لە شێعری شەونامەدا، ئاماژە بە ڕاستیێکی حاشاهەڵنەگر کراوە، ئەویش ئەوەیە کە زۆربەی هەرە زۆری شاعیران و دەردەداران شەو بە تاریک دەبینن کە شەو لە واتای شێعرەکەی جەنابتاندا تاریک نییە وەکوو باسی لێوە دەکرێت. باسی ئەوە کراوە کە دەرد و ناڕەحەتی و ناخۆشییەکان لە شەو ناچن، بەڵکوو تاڵن تاڵتر لە هێندێک لە شیرینییەکانی شەو؛ بۆ نموونە: شەو کاتێکە بۆ حەسانەوەی مرۆڤی ماندوو جا ئەو ماندووبوونە لە هەر بوارێکەوە بێت ئایا داخ و خەفەتی کار و پیشەیە یان سەروکەللەلێدان لەگەڵ مرۆڤە ناحاڵییەکان. جا لێرەدا من ئاوا بۆ تێگەیشتن لە شێعرەکە دەچم کە بە ڕاستی شەو لە زۆر بوارەوە ڕووناکە و بنچینەی لەناوبردنی ژانەکانی ڕۆژە بۆ کەسانێک کە لە ماڵەوە خۆشەویستێکیان هەیە و دەتوانن لە باوەش و مێهری ئەو خۆشەویستەیاندا ژاناکانی ڕۆژ لە بیر بکەن، هەر وەها خەو کە باشترین کەرەستەیە بو کەڵکوەرگرتن و حەسانەوەی دەردەدارەکان. ئەوەی دیکەیان: خودانامەیە؛ کە ئەویش هەر زۆر شتی تێدا بە دی دەکران کە مرۆڤەکان لە خواناسی و بوونی خوا ئاگادار دەکاتەوە. بۆچوونی من لەسەر ئەو پەڕتووکەی جەنابتان ئەوەیە کە من بە کتێبێکی تەسەلی دەبینم و هەر بۆ من زۆر شتی تێدا بوون کە بە ڕاستی بوونە مامۆستام و دەرسم لێ وەرگرتوون. من وەکوو خوێنەرێکی ئاسایی هیچ ڕەخنەیێکم تێدا بە دی نەکردووە، بەڵکوو خودی کتێبەکەی جەنابت ڕەخنەگرێکی ڕقئەستوورە لە نووسەران و شاعیران کە درۆ لەگەڵ وشەی شەودا نەکەن و بە تاریکی ناوی نەبەن، چونکە ئەوە دڵی هێندێک لە شاعیرانە کە شەو بە تاریک دەبینن. من بەش بەحاڵ خۆم دەستخۆشی خۆم ئاڕاستەی جەنابت دەکەم، هەر وەها ماندوونەبوونیتان پێ دەڵێم و پیرۆزبایی بە بۆنەی چاپ و بڵاو کردنەوەی ئەو کتێبە بە نرخەتان، هەزاران جار پیرۆز بێت بە هیوای کاری جوانتر و چاکتر لە داهاتووی ژیانتدا. ===== ئیسماعیل غەمبار

🔹 نەمرەڕێ... تێهەڵکێشی عیرفان و مێژوو و ئەفسانە و باوەڕی کوردی 🔹 جووتیار قارەمان ==== چامە-کتێبی 'نەمرەڕێ'ـی پێشەوا کاکەیی دەقێکی شیعریی داهێنەرانەیە، چ لە ڕووی ڕووکارەوە چ لە ڕووی ناوەڕۆکەوە. پێشەوا وەک هەمیشە دەستی بۆ لایەنگەلێکی شیعر بردووە کە ڕەنگە بتوانین بڵێین پێش ئەو هیچ شاعیرێکی کورد بەو جۆرە قووڵە دەستی بۆ ئەو لایەنانە نەبردووە. ئەو هاوکات کاری لەسەر زمان و عیرفان و ئەفسانە و مێژوو و بیروباوەڕی کوردەواری و مرۆڤدۆستی و ژیاندۆستی و ژینگەدۆستی کردووە. لە لایەنی شیعریەتەوە، پڕە لە وێنەی هونەریی زۆر بەرز، هاوکات زمانێکی دەوڵەمەندی ئەدەبییانەی بە کار هێناوە کە بە وردەکارییەکەی سەرسام دەبیت. لێکچوواندن و وێنە هونەرییەکانی بەڵگەی خەیاڵێکی فراوانی نووسەرن. ئاوڕدانەوە لە کۆمەڵێک بابەتی جۆراوجۆر و ڕەخنەگرتن لە ژیانی هاوچەرخی سەرمایەدارانە و ڕەخنەگرتن لە سیاسەتی درۆزنانەی زڕ بە زمانێکی پڕ لە نیشانە و هێما بەڵگەی هزرین و ڕامانێکی زۆری شاعیرن. ئەم دەقە ئەدەبییە، شایانی گەلێک جۆری جیاوازی لێکۆڵینەوەیە بە تایبەت لە ڕووی نیشانەناسی و هێرمنۆتیکییەوە، بۆ ئەوەی ئەو هێما و نیشانە هەراو و بە لێشاوەی نێو دەقەکە لێک بدرێنەوە و خودی دەقەکەی پێ ڕاڤە بکرێت. ئەم نەمرەڕێیە، یەکێک دەبێت لەو دەقانەی کە لە بیرمدا دەمێنێتەوە و، لە دڵەوە دەیڵێم کە بە هەموو شتێکی ئەم چامە-کتێبە سەرسام بووم هەر لە شێوازەوە تا وردەکارییە زمانی و هزرییەکانی ناوی. پێشەوا ئەگەر بە تەنیا ئەم چامە-کتێبەی هەبێت، بەسە بۆ ئەوەی وەک شاعیرێکی داهێنەر و گەورە سەیر بکرێت و جێی تایبەتی لە ئەدەبیاتی کوردیدا بۆ دابنرێت. نەمرەڕێ قسەی زۆر هەڵدەگرێت و من لە سۆنگەی بێدەرفەتی و کەم‌کاتیمەوە -بە داخەوە لەم کاتەدا- هەر ئەمەندەم بۆ دەلوێت لەسەری بدوێم. هیوادارم خۆم لە داهاتوودا و توێژەران و ڕەخنەگرانی ئەدەبی لە هەر کاتێکدا بە وردی ئاوڕی لێ بدەینەوە و کاری لەسەر بکەین. ======= لە دووهەفتەنامەی لووتکە ژ. ٩٧ـی ١٤٠٤خورشیدی بڵاو کراوەتەوە.

سەرنجی: کارلۆس هووگۆ گەریدۆ چالێن ........ هەست دەکەم تۆ شاعیرێکی گەورەی هاوڕێ پێشەوا. من حەز بە سنووری شیعرت دەکەم، هێزی داهێنەرانەی تۆ، ڕیتم و ڕەنگەکانی و ئەو ئارەزووەی ناو شیعرت دەکەم، لە پڕێکدا بێهۆش بەڵام دڵسۆز بۆ تێگەیشتن لە پەیامی ئەو جادووییەی کە لە ناخەوە هەڵیدەکێشین. پشتم پێ ببەستە بۆ ئەوەی کارەکەت ئاشکرا بکەم و ئەگەر پێویستت بە زانیاری بوو بۆ کتێبە نوێکەت بۆ وەرگێڕانی ئیسپانی، دەتوانم پشتگیریت بکەم باوەشێکی گەورە براکەم. دەبێت بیر لە وەرگێڕ و وەرگێڕانی بکەیتەوە. بەهرەی تۆ نابێت لە دەست بچێت. جیهان پێویستی بە شاعیرێکی وەک تۆیە. ڕاستە من خەڵکی (پێروو) م و دەزانیت کە ئێمە لێرە بە ئیسپانی قسە دەکەین، کاتێک ئەو بەشەی «شارستانی ئینکا»ی ناو «ئەمریکانامە، بە تامی شیعر»تان بۆ ناردم، هەستم کرد تۆ هاتوویتە پێروو و خەڵکی پێروویت. پێویستە گەلانی ئەمریکای لاتین ئەو کتێبەی تۆ بخوێننەوە، داهاتوو چاوی لە تۆیە، چونکە من پشکنەری ستایلم. برات: کارلۆس هووکۆ گەریدۆ چالێن شاعیر و ڕۆماننووس و نووسەر و پشکنەری شێوازناسی لیما- پێروو ۲۲ی۱۱ی۲۰۲۰

🔸شیعرەڕێی گەلدۆزیی پێشەوا کاکەیی وەک ڕووداوێکی شیعری نوێ 🔹هەردی حوسێن 🔻 ↩ شیعر یەکێکە لەو ژانرانەی، کە پانتاییەکی فراوانی لە دنیای ئێمەدا داگیر کردووە. بە بەرارود بە ژانرەکانی دیکە. ↩ دەکرێت ئەم بۆچوونەی سەرەوە، لە سەدەکانی پێشوودا بۆ نەتەوەی دیکەش ھەر ڕاست بێت. بۆیە دەبینین، ھەر وەکوو چۆن شیعر نووسراوە ئاواش لەسەر شیعر نووسراوە. ↩ بە بۆچوونی ئێمەش ھەر وەکوو چۆن شیعرنووسین گرینگی و تایبەتمەندی خۆی ھەیە، بە ھەمان شێوەش نووسین لەسەر شیعر بۆ بایەخی شیعر باشتر دەنرخێنێت. ↩ ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی شیعر و فەلسەفە بدەینەوە، دەبینین چەندین کتێب لە لایەن نووسەر و فەیلەسووف و ڕەخنەگرانەوە لەبارەی شیعرەوە نووسراون. یەکێک لەوانە ئەفڵاتوون، کە لە گۆشەنیگای خۆی و پێویستییەکانی کۆمارەوە لە شیعر دوواوە. ئەریستۆ و ھۆراسیش ھەر یەکەیان کتێبێکیان لەبارەی شیعرەوە نووسیوە. ↩ ئەوەی کە جێگەی سەرنجە، لە دنیای ئێمەدا شتەکان بە بێدەنگییەکی سەیردا تێدەپەڕن. ھەر لە کایەی سیاسییەوە بگرە تا دەگاتە کتێب. کە کتێب لە ھەموویان بێدەنگتر... ↩ ئەوەی مەبەستمە لەم وتارەدا قسەی لەبارەوە بکەم، قسەکردنە لەسەر پڕۆژەیەکی شیعریی، کە ھیی شاعیر «پێشەوا کایەیی»ـیە. کە لەم دواییانەدا، مانیفێستۆیەکی ڕاگەیاندوە بە ناوی: «شیعرەڕێی گەلدۆزی» کە بەرگی یەکەمی ئەو پڕۆژەیەی ئاوهایە: ⤵ ↩ «گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا، بەرگی یەکەمی لە یازدەکتێبدا چاپ دەکرێت، کە بەسەریەکەوە ڕۆمانەشیعر و بە جیاش ژانری تر... لە خۆی دەگرت. ئەم پڕۆژانە... سەر بە کارنامەی [شیعرەڕێی گەلدۆزی]ـیە، کە دووەمین مانیفێستۆی پێشەوا کاکەیییە. لەسەر ئەرکی نووسەر خۆی چاپ دەکرێت.» ↩ بە بۆچوونی من، شیعری نوێ، سێ بەشە. بەشێکی لای شاعیرە، بەشێکی لەسەر کاغەزە و بەشەکەی دیکەی لای خوێنەر. بۆیە پێویستییەکانی شیعری نوێ زۆر زیاترن لە شیعری کلاسیک. پێویستە خوێنەری شیعری نوێ زۆر ورد و بە ئاگا بێت. ↩ دەکرێت لەمەوە بڵێین وەک چۆن شاعیر بەرپرسیارە لە بەرھەمھێنانی شیعری، ئاواش خوێنەر بەرپرسیارە لە ڕووانین و تێڕامان لە شیعر. ↩ بۆیە ناکرێت ھەر ئاوا شیعر بنووسرێت و بێ ئەوەی تێڕامانی شیعریمان ھەبێت، چونکە ئەم دوانە تەواوکەری یەکترین و دەکرێت ئەمە بۆ ژانرەکانی دیکەش ھەر ڕاست بێت. ↩ ئەوەی پێشەوا کاکەیی دەیکات ڕێکردنە دژی ڕەوت و ڕازینەبوونە بەو دۆخەی کە لە دنیایی شیعری ئێمەدا دەگوزەرێت، بۆیە دەکرێت بڵەین ئەوەی پێشەوا کاکەیی دەیکات دەچنە قاڵبی شیعری داھێنەرانەوە. ھەر وەکوو ئەدۆنیسیش ئاماژەی بۆ کردووە و دەڵێت: شاعیر کە تێڕوانینی ھەبوو، ئەو کات دەبێت ھەڵوێستی ھەبێت بەرانبەر بە دۆخی ژیان. ھەڵوێستی شاعیر لە ڕازینەبوون بە دۆخی باو، ڕازینەبوون بە بیرکردنەوەی باو، دەبنە زەمینەی بەرھەمھێنانی دید و تێکستی داھێنەرانە بۆ ژیان. ↩ ئەم پڕۆژەیەی پێشەوا کاکەیی پێویستە ھەڵوێستەی لەسەر بکرێت، چونکە لە ڕووبەرێکی بەرتەسکی شیعردا نەماوەتەوە و تولی کێشاوە بۆ ئەفریقا و بە زمان و کولتووری ئەفریقادا گەشتمان پێدەکات. ئاخۆ دەبێت لەو گەشتەدا چەند لە بەر تیشکی خۆرەتاودا بوەستین و چاوەڕێی قومێک ئاو بکەین بۆ خواردنەوە، ئاخۆ دەبێت پێشەوا کاکەیی بۆچی بییەوێت ئێمە ببات بۆ ئەفریقا بۆچی دەیەوێت لەگەڵ ڕەشتاڵەیەکدا کۆمان بکاتەوە و فێرە خواردنی ئەفریقامان بکات؟ ئەمانەو سەدان پرسیاری لەم جۆرە بێ وەڵامن تا ئەو کاتەی پەڕتووکەکە لە بەردەستماندا دەبێت. = ٣١-٨-٢٠٢٢

توێژینەوەیەکی هۆمەر نۆریاوی، لەبارەی چامەکتێبی «نەمرەڕێ»ـی پێشەوا کاکەیی ===== 🔸نەمرەڕێ و شاعیرێک لە دووی ئاسمانێکی ساماڵتر بۆ شیعر 🔹هۆمەر نۆریاوی 🔻وشەی دەستپێک: ↩ «نەمرەڕێ»، یەک لە بەرهەمە شیعرییە نوێیەکانی شاعیری جوایەزنووس، «پێشەوا کاکەیی»ـیە کە وەک خودی خۆی، ئەمجارەیش بە گەشتێکی تری شیعری دەمانگەڕێنێتەوە بۆ نێو جیهانە پاکژە شیعرییەکەی خۆی کە دەیەوێت جیهانێک بێت بە دوور لە ژەنگ و ژار و هەردەمیش میهرەبانی لێ بچۆڕێت. جیاوازی ئەم گەشتنامە شیعرییەی پێشەوا کاکەیی دەگەڵ چەند بەرهەمە شیعری پێشووی، لەوەدا چڕ دەبێتەوە کە شاعیر ئەمجارە دەگەڕێتەوە بۆ هەرێمێکی دوور و کەونی ژیاری مرۆیی کە بەشێكی گەورەی خودی نیشتمانەکەی شاعیر هەر لەنێو ئەم جەغزە جوگرافیاییەدا هەڵکەوتووە. 🔹ڕۆچوونێک بە قووڵاییی «نەمرەڕێ»ـدا: ↩ نەمرەڕێ، بڕینی ڕێگایەکی پڕ لە میهری شیعرییە کە دەمانباتەوە تا بەردەم خودی ئەو زەمەنەی کە ژین، گوڵخەندەی دەگرت، سروشتیش میهرەبانی لێ دەڕژا و بلاوێنی ڕۆح و گیانی ئادەمزاد بوو. شاعیر، سەرەتای ئافرانی گێتی بە پاکژ دادەنێت، کەچی دواتر مرۆ، لیخنی دەکات و لەبن نسێی مرۆی بەدکاردا، ئەم کەونە وا خەریکە چاوی کوێر ببێت. (جیهان لەوەتەی دەمی کردووه‌تەوە، شەکراوێکە، کەچی ڕۆژبەڕۆژ دەبێتە زەلکاوێکی بۆگەنیو، ڕاستتر بێژم بووە سوێراوی دەمی مرۆڤ، چەشنی کەفگرتوو. دڵت داگیرسێنەوە، کەون وەختە چاوی کوێر بێ ئەم چڕەدووکەڵە لە کوێوە دێتە دەرێ!) (نەمرەڕێ، ل۱٤) ↩ نەمرەڕێ، هەمان ڕێیە کە دەچێتەوە تا چاخی پڕ لە میهری باڵووڵی دانا، لەوێشەوە شۆڕ دەبێتەوە تا بێساران و دەیەوێت تەپوتۆزی سەر دڵ، بە نەغمەی بلاوێنی بولبول و قومریی هەورامان لا بچێت. چونکە لە خودی هەوراماندا نەمریی دەبینێتەوە. (وەک بابا سرنج بە دەم تینی ئاورەوە وشەی سەرمابردەڵەم گەرم بوونەوە، وەک دار قرچەقرچیان هات و دەبوونە بڵێسە، نەمریم لە هەوراماندا دۆزییەوە.) (نەمرەڕێ، ل۸۲) ↩ هەموو پەرۆشیی شاعیر، گەڕانەوە بۆ سەردەمی سادەییە، ئەو زەمەنە پاکژەی کە: (ئاونگ هایکووی خۆی بنووسێت لەسەر گژوگیا و پەلکی گوڵان؟/ ئاوێزان بێتەوە بوونمان بە هاتنی سپێدان؟/ ئاییندە بە بنیات بێت لە ئێستامان؟) (نەمرەڕێ، ل۱۸) ↩ پێشەوا کاکەیی لەم بەرهەمە شیعرییەدا دەچێتەوە تا سەر ئەو ڕاستەڕێیەی کە مرۆڤایەتی نوغرۆی نێو میهری ئەدەب و ئاکارچاکی بوو و ڕەوشتبەرزییش میوانی دڵان. نەمرەڕێ، لە ڕاستیدا ڕۆچوونێکی قووڵیشە بە ناخدا و دەیەوێت لە ڕێی ئەم شۆڕبوونەوەیەوە، مرۆ پتر پەی بە خۆی ببات و ئینسانییانەتر مامەڵە دەگەڵ گەردووندا بکات. لەم گۆشەنیگایەوە کارتێکەریی زمانە ڕۆحییە قووڵەکەی شاعیرانی وەک مەحوی، مەولەویی بەڵخی و حافزی شیرازی بەسەر پێشەوای شاعیرەوە دەبینرێت. (گەشتێک بکە هاوڕێ! بچۆرەوە نێو خۆت و لە لووتکەی بێدەنگیدا ڕازی خۆت بۆ خۆت بەیان بکە! خۆت دەتوانیت خۆت بپشکنیت لە چ ڕەگێکدایت، ڕیشەت لە چ گەشتێکدایە و چۆن بۆ ئاسۆ هەڵدەکشێیت.) (نەمرەڕێ، ل٤۲) ↩ شاعیر، ڕامان و وردبوونەوە لە خودی خۆ بە نیشانە و بگرە هۆکارێک بۆ شادبوونەوە دادەنێت. بیرکردنەوە و ڕامان، هێوریی و ئۆقرە بۆ دڵی ئینسان دەگوێزێتەوە و لە دەست ئەم جەنجاڵستانەی نها، قوتاری دەکات. لەم ڕێگە دوورودرێژەی شاعیر دەیبڕێت، بێ سێ و دوو، زانین و ئاگایی دەوری سەرەکی دەبینێت و بەرچاوڕوونییش بە ژیان دەبەخشێت. هەر بۆیە بە زانین، مرۆ خۆی لە تاریکستان دەرباز دەکات. (بڕۆ! جوان بنواڕە، بجووڵێ و بدوێ! پەیڤت ڕێی خۆی وەدۆزێ، با بشزانی، بێئاگایی دەتکاتە ونڕێ، دنیات لێ دەبێتە قەفەس.) (نەمرەڕێ، ل٥۱) ↩ پێشەوا کاکەیی لە (نەمرەڕێ) ـدا بە زمانێکی شیعری هاواری لە دەست جیهانی سەرمایەداریی و بۆرژوازیی ئێستا بەرزە کە تێیدا سەرمایەدار لە بەری ڕەنجی خەڵک دەخواتەوە، کەچی خەڵکی هەژار تا دێت بەلەنگازتر و فەقیرتر دەبێت. هەر بۆیە پەنا دەباتەوە لای باڵووڵی ماهی و گەرەکیەتی بەیانیان لەگەڵ گزنگی خۆر، ژیان دەست پێ بکات. (وەک باڵووڵی ماهی لەگەڵ خۆردا هەڵدێم، دەرگا دەکەمەوە، بە ڕووی خەڵکدا، سەرمایەداران دێن لەبری پەمۆ بە ئەستێرە بچوێنن، نەوت و پارە بە ئاسمان دەچوێنن...) (نەمرەڕێ، ل ٦۲) ↩ مرۆی بۆرژوا لە دیدی شاعیرەوە کە وەک دڵە پاکژە شیعرییەکەی خودی ڕاستییەکان دەنوێنێت، وا خەریکە خۆڵ لە چاوی گزنگیش دەکات و لە پێناو بەرژەوەندییە بەرتەسکەکەی خۆیدا گەرەگیەتی بەردیش بهاڕێت، کەچی شاعیر پێشبینی هەرەسهێنانی دەکات و مژدەی دواڕۆژێکی ڕوونمان پێ دەبەخشێت. (لە گزنگەوە بۆ گزنگ دەنگی قڵیشانی شاخ دێ، خەڵکی نێو کۆساران نازانن شتێکە دەدزرێ، ئەم دەنگە هەر گلۆربوونەوەی گاشەبەرد و داڕمانی شاخ و ڕۆچوونی زەوی نییە، داڕمانی مرۆڤی سەرمایەدارە دەستی ناوەتە بینی سروشت و بەرد دەهاڕێ!) (نەمرەڕێ، ل۸٤) ↩ شاعیر بە مەبەست و ژیرانە دەگەڕێتەوە بۆ چاخ و سەردەمی باڵوولی ماهی، بابا لوڕی لوڕستانی، حەللاج، بابا سەرهەنگ، بابا سرنج، دایە تەورێز، ڕێحان خانمی لوڕستانی، باوە تاهیری لوڕ، فاتمە لوڕە و لەوێشەوە ڕێی درێژ دەبێتەوە تا نەیشابوور، تەورێز، تاشکەند، سەمەرقەند و بوخارا و دواتریش تا لای خودی تاگوور. ئەمانە هەموو کۆدن بۆ خوێنەر و شاعیر دەیەوێت خوێنەر بۆ خۆی کۆدەکان بکاتەوە. پێشەوا دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ئەو چاخەی کە هەست و نەستی مرۆ تا دوورەدەستتان بڕی دەکرد و جوانتریش لە هەموو شتێک تێدەگەیشت. پێشەوا لەم گەشتە شیعرییەدا لە دووی ئاسمانی ساماڵتر بۆ شیعر دەگەڕێت. بۆیە بەردەوام ڕێ دەبڕێت و دەڕوا و دەڕوا تا بە وێندەرێ بگات کە ئاسمان شینتر و ساماڵتر دەربکەوێت. (دەگەڕێمەوە بە برینی ڕۆژگار باشتر لە ئاو تێبگەم، لە مێژە دەفڕم، لەو چیا بۆ ئەو چیا، تا ئاسمان ڕوونتر دەر بکەوێ.) (نەمرەڕێ، ل۸۸) ↩ پێشەوای شاعیر، لەم گەشتە شیعرییەدا، دەڤەرە کەونەکانی نیشتمانیش بەسەر دەکاتەوە و دەچێتەوە بەردەم مەنزەڵەکەی پیرانی یارسان و لە دەست ئەم هەموو زەبر و زەنگەی نها مرۆ بە دەستیەوە ناڵانە سکاڵا و شکات بەرز دەکاتەوە و داوای ڕێکار دەکات. دەگەڕێتەوە لای باوە خۆشین، باوە سەرهەنگ، باوە تاهیری لوڕ، فاتمە لوڕە و پیرانی ماریفەت. شاعیر لە (نەمرەڕێ) ـدا دیرۆک دەخوێنێتەوە و لە دەست هەر چی دەسەڵاتە دەم بە هاوارە و شکاتی خۆی تا لای خودا بەرز دەکاتەوە و زۆر بە ڕوونی پەیامەکەی بۆ خوێنەر دەگوێزێتەوە. (ئەوسا بەغدا گڕ لە دڵی دەهاتە دەرێ و ئێستاش دووکەڵ لە چاوی، کەچی وا ئێستاکە خۆکوژیی کۆکوژی نمایش دەکەن، بە بەر چاوی خواوە! هەموو ڕۆژێ شۆڕشێک تەشەنە دەسەنێ لە بەغداوە بۆ مەککە، لەوێوە بۆ ئەهواز خوێن دەچۆڕێ، هەر چی میر و شالیارە هەر چی خەلیفە، شێخ، سەیید، ئاخوون و مەلاشە خەڵکی دەنێرن تا لە دۆڵ و گرد و دەشت و لووتکەی شاخەکاندا خۆ بۆ خودا بە کوشت بدەن، کەچی خۆیان هەر یەکە لە دیوەخانی خۆیدا لەبری بۆنی خوێن، ده‌م لە دۆڵ و گرد و دەشتی کەنیشکێکەوە دەنێ تا دەگاتە لووتکەی چێژ و فەرمانی بە دارداكردنيش بۆ من دەرچێ!) (نەمرەڕێ، ل۷٤ و ۷٥) ↩ پێشەوا کاکەیی لە دەست ئەم ڕۆژگارە دەم بە گلە و سکاڵایە کە تەنانەت ئەم چاخە لێڵە، زمانی ئەڤینیش کەوڵ دەکات. (بە زمانی ئەوین دەپەیڤم کەچی ئەم ڕۆژگارە کەوڵم دەکا...) (نەمرەڕێ، ل۸۰) ↩ ئاوڕێکیش لە فڕکەفڕک و پەلەی مرۆی ئەم سەردەمە دەداتەوە کە دەیەوێت خێرا بە هەموو شتێک بگات تەنانەت گەر کانیاوە زوڵاڵەکانیش لێڵ و کوێر بکاتەوە. (زەوی وەک توورەکەیەکی زێڕ دراوە بە کۆڵدا، فڕکان فڕکانێکە، هەر یەکە بەشی خۆی دەبا، هەر یەکە چنگی تێ ناوە و دایدەدڕێ، زەوی ناتوانێ باڵەفڕێ بگرێ، دەیەوێ لە دەستی ڕێبواراندا وەک ئاوی کانیی کوێستانان بنۆشرێ.) (نەمرەڕێ، ل۹۲) ↩ پێشەوا بۆیە ملی ئەم ڕێگە دوورودرێژە دەگرێتە بەر تا بچێتەوە بەردەم یەکەم قۆناغی بوون کە ئیتر ڕۆح و جەستە تێیدا ئاسوودە بن و مرۆ لەبن سێبەری ئاوەز و ژیرێتیدا خۆ لە دەست ئەم هەموو زیندانە قوتار بکات. (ئەم ڕێیەم بۆ ئاسوودەیییە تا جەستە هەمیشە نەرم بێ، ڕۆح تێیدا ئارام بێ. لە قوڕ کە هاتوویتە دەرێ، بۆ ئەوە نییە وڕ ببیت، دانا ئەو کەسەیە لە کۆتاییدا بەند نەکرێ.) (نەمرەڕێ، ل۱۰۳) 🔹ئەنجام: ↩ پێشەوا کاکەیی، یەک لەو شاعیرە پاکژنووسانەی ئێستای شیعری کوردییە کە لە ڕێی زمانێکی جوایەزەوە بەردەوام ڕۆشنایی بە سووچە تاریکەکانی شیعر دەبەخشێت و لە هەوڵی کەشف و دیتنەوە و دەرخستنی جوانییەکانی شیعردایە و هەر جارە و ڕێگەیەکی جوایەزی شیعریی دەبڕێت و بە پلان و بەرنامەیەکی وردەوە کار لەسەر ئەم پاژەی ئەدەب دەکات. شاعیرێکە بە دیدێکی ڕوون و ڕۆحێکی بێ گرێ و گۆڵی مرۆیییەوە بیر لە هەڵچنینی دیواری بڵندی شیعر دەکاتەوە و شیعرەکەیشی تا بە دوورەدەستترین دەڤەرەکانی گەردوون ڕێ دەبڕێت؛ بۆیە هەر جارە لە دووی هەسارەیەک وێڵە و دەیەوێت بە ڕێی کاکێشانی شیعرەوە شۆقی ئەم هەموو ئەستێرە پرشنگدارانەمان تێبگرێت. هەر ئەوەندە ماوەتەوە کە بێژم، پێشەوا کاکەیی وەک بەرهەمە شیعرییەکانی پێشووی، لەم بەرهەمە نوێیەیشدا بە زمانێکی پاراو، خامەکەی دەخاتە گەڕ و کۆمەڵە وشە و دەستەواژەیەکی نوێیش دەکاتە بەر ئەم بەرهەمەیش واتە 'نەمرەڕێ'. پێشەوا کاکەیی، هەر جارە و بە پڕۆژەیەکی نوێی شیعری، دەروویەکی نوێمان لە ڕوو دەکاتەوە. پێشەوا، شاعیرێکە جوگرافیا و مێژوو پێکەوە گرێ دەدات و لە ڕێی داگەڕان بە جوگرافیای وڵاتاندا دەرکە لە ڕووی دیرۆکی گەلانیش دەکاتەوە و خوێنەر هەم بە جوگرافیا و هەم بە مێژووی نەتەوە و گەلانی سەرزەوینیش ئاشنا دەکات. پێویستە ئاماژە بەم خاڵەیش بدرێت کە نەمرەڕێ، بەرهەمی شاعیری جواننووس پێشەوا کاکەییە کە ساڵی ۲۰۲۱ لە لایەن وەشانی 'نووسیار'ەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە. پێشەوا کاکەیی پێشتر چەندان بەرهەمی شیعری بڵاو کردووەتەوە. ==== ژێدەر: نەمرەڕێ، پێشەوا کاکەیی، وەشانی نووسیار-دانمارک، چاپی یەکەم، ۲۰۲۱. 🔻 لە ماڵپەڕی (دەنگەکان) ـدا بڵاو بۆتەوە

پێشه‌وا كاكه‌یی، تێكه‌ڵ به‌ ڕۆحی ئه‌فریقییه‌كان نووسینی: هۆشەنگ قادر ======= خۆزگه‌ پێشه‌وا گیان تۆش ئه‌ندامێک ده‌بووی له‌ دانانی نه‌خشه‌ی جوگرافی سیاسی ئه‌فریقا، ئه‌و كاته‌ی دیبلۆماتكاران و ژه‌نه‌ڕاڵه‌كانی ئه‌ورووپا له‌ ئه‌ڵمانیا له‌ هۆڵێكی گه‌وره‌ی به‌رلیندا، به‌ ده‌م خواردنه‌وه‌ی ویسكی و پایپی جگه‌ره‌وه‌ و بە پێی پێكهاتنێک ویستیان نه‌خشه‌ی نوێی كیشوه‌ری ئه‌فریقا دابنێین. ئه‌وان، په‌ڕه‌یه‌كی سپی گه‌وره‌یان له‌سه‌ر مێزێكی ڕازاوه‌ی گه‌وره‌ دانا، لێره‌ و له‌وێی په‌ڕه‌كه‌دا، چه‌ند هێڵێكی خواروخێچیان له‌سه‌ر په‌ڕه‌ سپییه‌كه‌ كێشا، هه‌ر به‌ خێرایی وه‌ک گه‌له‌گورگ كیشوه‌ره‌كه‌یان له‌نێو خۆیان به‌ش كرد، وه‌ک ئه‌وه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ به‌ میرات ئه‌م كیشوه‌ره‌یان له‌ بابوباپیرانه‌وه‌، له‌ خواكانی ژوپیتێر و زیوسه‌وه‌ له‌ ئه‌خیل و هه‌رقله‌وه‌ بۆیان به‌ جێمابێت. سه‌ره‌تا له‌ زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌ک و خه‌ونێكی ئه‌رخه‌وانی زیاتر هیچی تر نه‌بوو، به‌ڵام دواتر خۆشیان نه‌یانزانی چۆن بوو به‌ کەتوار/ واقیع. ئه‌و كاته‌ی ئه‌ورووپییه‌كان له‌ ژوور و هۆڵه‌‌كانه‌وه‌، له‌سه‌ر نه‌خشه‌كان سنووری وڵاتانی ئه‌فریقایان كێشا، به‌ ئاره‌زووی خۆیان چۆنیان ویست وایان كرد، بێ ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ ڕای ئه‌فریقییه‌كان. ئه‌مه‌ش خه‌سڵه‌تی ئیمپریالیزم و كۆلۆنیالی جیهانییه‌، چۆنیان ویستبێت به‌ ئاره‌زووی خۆیان دونیایان وا وێنا كردووه‌. ئه‌و ڕۆژه‌ی سنووری وڵاتانی ئه‌فریقی كێشراوه‌، هیچ گرینگییه‌ک به‌ ئیتنیک نه‌دراوه‌، هیچ گرینگی به‌ جوگرافیای سروشتی، ڕووبار، دۆڵه‌كان، چیاكان، دارستانه‌كان، سنووری خێڵ، قه‌بیله‌كان، ڕێگا بازرگانییه‌كان، ناوچه‌ پڕ سامانە سروشتییه‌كان، بیابان، شاره‌ گه‌وره‌كان و كۆمه‌ڵگەی ئه‌و كاته‌ی ئه‌فریقی نه‌دراوه‌. ئه‌فریقییه‌كان، هه‌ر له‌مێژه‌ كه‌ونترین و خه‌ساره‌تمه‌ندەترین تیره‌ی مرۆڤایەتین، ئه‌فریقییه‌كان به‌ردی شارستانیه‌تیان به‌ هیمه‌ت و هێز و توانای خۆیان داناوه‌. دانانی سنووره‌كانی كیشوه‌ری ئه‌فریقا بێ ویست و خوازی ئه‌فریقییەكان بووه‌. ئه‌وانه‌یشی به‌شداربوون‌ له داڕشتنی نه‌خشه‌ی ئه‌م كیشوه‌ره‌، زانیارییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌مه‌ڕ ئه‌و وڵاتانه‌ نه‌بووه‌، زیاتر له‌ (150) ساڵه‌ تاكوو ئیستاش ئه‌م كیشوه‌ره‌ ئه‌مانه‌تی سروشتی جوگرافی خۆی به‌ ده‌ست نه‌هێناوه‌. زۆر ناخۆشه‌ به‌ زۆر چه‌ند وڵاتێک و چه‌ند نه‌ته‌وه‌یه‌ک و چه‌ند كولتوورێک و چه‌ند خێڵ و قه‌بیله‌ به‌ زۆر پێكه‌وه‌ بلكێندرێن كه‌ ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ خواست و ویستی هیچ لایه‌ک نایه‌ته‌وه‌، چ جای یه‌كێكی شاره‌زای وه‌ک پێشه‌وا كه‌ كار له‌سه‌ر ئه‌م دژایه‌تییه‌ ده‌كات. پێشه‌وا له‌ كوێ و ژه‌نه‌ڕاڵی ئه‌ورووپی له‌ كوێ... بۆ ئه‌م پرسی دابه‌شكردنی ئه‌فریقایە، له‌به‌ر چی پێشه‌وا كاكه‌ییم هه‌ڵبژارد؟ هه‌رچه‌نده‌ زه‌مه‌ن، زیاتر له‌ (١٥٠) ساڵ به‌سه‌ر ئه‌م دابه‌شكردنه‌دا چووه‌، به‌ڵام خۆزگه‌ پێشه‌وا گیان ڕۆح و خه‌یاڵی تۆ ده‌گه‌ڕایەوه‌ بۆ ئه‌و سه‌رده‌م، تۆش به‌شدار بوویتایە له‌م لێژنه‌یه‌... چش له‌ ناسنامه‌ و له‌قه‌ب و نازناوی ئیمپریالیزمبوون. خۆ لانیكه‌م نه‌تده‌‌هێشت وا نه‌خشه‌ی ئه‌و كیشوه‌ره‌ی كه‌ تۆ چه‌ندین ساڵه‌ له‌ ئه‌فریقا نامه‌كاری له‌سه‌ر ده‌كه‌یت، كار له‌سه‌ر گوڵه‌كانی، له‌سه‌ر خێڵ و قه‌بیله‌كانی، له‌سه‌ر بیابانی وشکوبرینگی پانوپۆڕ و، له‌سه‌ر ئینسانه‌ ڕه‌شکەڵەكانی لچئەستوور و پێستئه‌ستووره‌كانی، له‌سه‌ر ڕووباره‌كانی، دارستانه‌كانی، شاخه‌كانی، باڵنده‌كانی، له‌سه‌ر كولتوور، زمان، سیاسه‌ت، وزە، ئاره‌زوو، خوێندن، ڕۆشنبیریی و ده‌یان پرسی تر... له‌سه‌ر جه‌سته‌ و ڕۆحی ئه‌فریقییه‌كان كه‌ چه‌ندین شه‌ووڕۆژ شه‌ونخوونی و ماندووبوونت پێوه‌ دیون، هه‌ر بۆ ئه‌وه‌نده‌ كولتووره‌كان لێک نزیک بكه‌یته‌وه‌، زمان و مرۆڤه‌كان لێک نزیک بكه‌یته‌وه‌، خۆشه‌ویستیی هه‌ست و سۆزی مرۆڤه‌كان، ڕه‌ش و سپی لێک نزیک بكه‌یته‌وه‌، هه‌موو ئه‌و كارانه‌ت ته‌نها له‌ پێناو جوانترکردن و دۆستایه‌تی نێوان گه‌له‌كانە. (جعلنا شعوبا وقبائل حتی لتعارفو.) ئه‌گینا هیچ هۆ و پرسێكی تر له‌مه‌ زیاتر نه‌بوو. هه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ كه‌ خودا داوا له‌ مرۆڤ ده‌كات كه‌ پێكه‌وه‌ بژین، به‌ڵام كۆڵۆنیاڵه‌ گه‌وره‌كان دێن به‌ جارێک هه‌موو جوانییەكان ناشیرن ده‌كه‌ن، هه‌موو كولتووره‌كان تێكه‌ڵ به‌ یه‌كتری ده‌كه‌ن، بێ خواستی ئه‌وان. ئه‌گه‌ر پێشه‌وا ئه‌ندام بوایه‌ له‌ لێژنه‌ی دابه‌شكردنی ئه‌فریقا، ئه‌وا خودی ئه‌فریقییه‌كان مه‌دالیای ڕێزلێنانیان پێ ده‌دا، ئه‌وا هه‌ر له‌پێش هه‌موو كه‌سێک ئه‌فریقییه‌كان ده‌بوونه‌ دۆستی كورد. سروشتی ئه‌فریقییەكان، داگیركه‌ر نیین بەڵکوو بونیادنه‌رن، كۆیله‌ نیین بەڵکوو چالاكن، بێهێز نیین و به‌ توانان. خاوه‌ن پیشه‌ی كارامه‌ن، حه‌ز به‌ دۆستایه‌تی و هاوڕێیه‌تی ده‌كه‌ن. به‌ داخه‌وه‌ تاكوو ئێستا وه‌ک پێویست ئاوڕ له‌و ڕه‌نگ و ڕووخسار و ڕەگەزه‌ مرۆڤایەتییە نه‌دراوه‌ته‌وه‌. دیراسه‌ نه‌كراون، ژیانی خۆشیان بۆ دابین نه‌كراوه‌. ئه‌وان له‌ ناخۆشترین دۆخی هه‌ڵومه‌رجی ژیاندان، ئه‌وان به‌رده‌وام شه‌ڕ لە پێناو مانه‌وه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌فریقییه‌كان كه‌ونترین تیره‌ی مرۆڤن كه‌ به‌رده‌وام له‌ژێر دەسەڵاتی ئه‌ورووپییه‌كاندا بوونه‌. خۆ ئێمه‌ش كه‌ دابه‌ش کراین هه‌ر دیسان به‌ بێ ویست و خواستی خۆمان دابه‌ش کراین. به‌ بێ ئه‌وه‌ی كه‌س فریامان بكه‌وێت و كه‌س ئاگای لێمان نه‌بوو كه‌ دابه‌ش كراین، زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌كه‌ كه‌ هه‌ر ئاوها باجی ئه‌و دابه‌شكردنه‌ ده‌ده‌ین، به‌ بێ ئه‌وه‌ی كه‌س پێمان بڵێت هێی ئه‌ی كاكی كورد‌، تۆ كێیت؟ به‌ دوو تفه‌نگ و دوو فیشه‌كی ژه‌نگاوییه‌وه‌، بۆ نه‌خشه‌كانمان لێ تێك ده‌ده‌یت؟ خۆزگه‌ له‌ هه‌موو دابه‌شكردنێک ڕه‌چاوی هه‌ڵومه‌رج و بارودۆخ و دواڕۆژ ده‌كرا. هیوای سه‌ركه‌وتن و به‌رده‌وامی بۆ پێشه‌وا كاكه‌یی ده‌خوازم. به‌و ئومێده‌ی بتوانێ په‌یوه‌ندی كولتووری و ڕۆشنبیریی له‌سه‌ر ده‌ستی به‌ڕێزیان زیاتر په‌ره‌ بستێنێ. ئه‌م كارانه‌ی پێشه‌وا له‌ ئه‌فریقانامه‌ و زه‌میننامه‌ ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌. ٢٧ـی ٣ـی ٢٠٢٢

ئەمریکانامە بە تامی شیعری پێشەوا کاکەیی نامۆ حەوێزیی ==== پێشەوا كاكەیی؛ یەكێكە لەو شاعیرە چالاكانەی بەم دواییە بە تایپ و ستایڵێكی جیاواز لە ئەدەبیاتی باوی دوای ڕاپەرین دەركەوت و توانی لەم ماوە كورتەدا ببێتە مایەی تێڕامانی بەشێک لە نووسەران. ئەمریكانامە بە تامی شیعر؛ كاركردنە لەناو فۆرمێكی جیاواز لە ئەدەبی باو بە شێوەیەكی گشتی، واتا ئەم دەقەی ئێمە لەناو گوتاری ڕۆشنبیریدا پێی دەڵێین دەقی كراوە یا ڕۆمانەشیعر، لە ڕاستیدا دوو دیوی هەیە، دیوی یەكەم بە هەمان فۆرم و تەكنیكی خەیاڵئامێز، دیوی دووهەمی سەفەركردنە بەنێو دونیایەكی مەجازی یاخود دونیایەكی واقیعی، دونیا مەجازییەكەی وەک ئەم دەقەی پێشەوایە، لێ‌ دونیا واقیعییەكەی وەک سەفەرەكەی ئەرنێست هەمینگوای دەمێک بۆ ئیسپانیا سەفەر دەكات. نووسەری دیاری عیراقی عەبدوڵڵا ئیبراهیم بەم جۆرە دەقە دەڵێ‌ ئەدەبی (ادب الارتحال) واتا ئەدەبی كۆچ، یا سەفەر، سەفەركردن بەناو حەوزی ئەم سەفەرەدا هەم سەفەری مێژوویی و جوگرافیی، هەم سەفەری فیكریی و ئیستاتیكییە، بە مەرجێک لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دی سەفەر بكات، سەفەری مەجازی و واقیعی، بۆ ئاشكراكردنی فەزایەكی فیكری و ئیستاتیكی و مێژوویی و جوگرافیی، ئەمە ئەو جیاوازییە كە لە نێوان ئەدەب وەک فەنتازیا و ئەدەبی كۆچ بوونی هەیە. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ئەم ئەدەبە ڕۆڵی كاریگەریی هەبوو، یەكەم دەقی ئەدەبی كۆچ ئەفسانەی گلگامێشە، لە دەمی كۆچی پاشایەک لە وڵاتی ڕافیدێنەوە بۆ دارستانی ئرس، پاشان ئەفسانەی ئۆدیسەی هۆمیرۆس، بە گەڕانەوەی ئۆلێس لە ئاسیاوە بۆ ئیساكا، ئەم دەقە لە فۆڕمە واقیعییەكەی بە ئەدەبی كۆچ دەژمێردرێت. بێگومان پێشتریش شاعیرانی كورد كاریان بەم تەكنیكە كردووە، لێ‌ بە شێوەی پێشەوا كاكەیی نەبوو، ئەوەی لە ئەمریكانامەدا نووسراوە، ئەدەبی كۆچە، لێ‌ لە فۆرمە مەجازییەكەیدا، واتا وەک هەمینگوای و ئۆلیس سەفەری نەكردووە، بەڵكوو سەفەری پێشەوا، سەفەرێكە لە تەونی خەیاڵدا، واتا هێشتا سێبەری ئەدەبی خەیاڵئامێزی بەسەرەوە هەیە. پێشەوا، دەڵێ‌: «وەختێک خاكی ئەفریقام بە جێهێشت، هەندێک قسەم لەگەڵ بیتینۆ كرد، دەربارەی ئەم وڵاتانە، بیتینۆ ڕاوچی ماسی بوو، هەتا ڕاوچی دڵیش بوو، ئەو لە من گەڕیدەتر بوو، بەس دڵی بە بەندەرەكانی پرایا خۆش بوو، نیشتمانی ئەو ماسی نێو زەریاكان بوو، پێچەوانەی ئێمە كە ماسی نێو نیشتمانێک بووین.» ئەگەر بەراوردێک لە نێوان ئەدەبی كۆچی ئێمە و ئەوانی دی بكەین، دەبینین ئەدەبی ئێمە هێشتا غەمگینی و بێ‌ ئومێدی پێوە دیارە «نیشتمانی ئەو ماسی نێو زەریاكان بوو، پێچەوانەی ئێمە كە ماسی نێو نیشتمانێک بووین.» ئەوەی ئێمە لەوانی دی جیا دەكاتەوە ئەدەبی كۆچ نییە، بەڵكو قۆناغ و سایكۆلۆجیای جودایە. لەنێو ژنانی ئیمبیرای پاناما: «ژنانی وێ‌، گاڵتەیان بەو شیعرە دێت كە بە شێوەی ئیرۆتیكی دەنووسرێت. خۆیان ئیرۆتیكین، پێویست ناكات شاعیران بێن و خەرمانەی مەمكیان بە دوو وشەوە گرێ‌ بدەن.» كە وایە ئەم موسافیرە ڕۆژهەڵاتییە قورسە بتوانێت خۆی لەو كولتوورە بێ‌ ئومێدییە ڕزگار بكات و لەناو قووڵاییی مێژوو و جوگرافیا و جوانییەكانی ئەوی دیدا خۆی بگونجێنێت. ئەمە نەک بەو مانایەی پێشەوا نەیتوانیوە بەنێو ئەدەبی كۆچدا سەفەر بكات، بە پێچەوانەوە گوزارشت لە ڕاستی موسافیری ڕۆژهەڵاتی و ئەدەبی كۆچ دەكات بە تێگەیشتنی كەسێتیی ڕۆژهەڵاتی. بێگومان نووسینەوەی ئەم دەقە، دونیایەكی جیاوازمان پێ‌ دەبەخشێت، دونیایەک كە گوزارشت لە دوو واقیعی جودا دەكات كە ئێمە دەتوانین سەفەرەكەمان ڕاستگۆیانە بگێڕینەوە، ئەوەی لەم ماوەیەدا پێشەوا كاكەیی كاری لەسەر كردوون، هەوڵێكە بۆ دەرچوون لەو فۆڕمە تەقلیدیەی ئەدەب و بە تایبەتی شیعر. بۆیە جیاوازییەكی دیش بە دی دەكەین ئەم دەقەی پێشەوا دەبێ‌ بە ئەدەبی كۆچ بناسرێت نەک ڕۆمانەشیعر، دەكرێت‌ لە ناشارەزایمان بۆ ئەدەبی كۆچ، بە ڕۆمانەشیعر ناوی ببەین. بە هەر جۆرێک بێت ئەم كتێبەی پێشەوا كاكەیی پێویستی بەوەیە زۆر بە قووڵتر قسەی لە بارەوە بكرێت، چونكە فەزای شیعرییەت لەم دەقەدا جیاوازی زۆری لەگەڵ دەقی نووسەرانی دی هەیە. === ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ژمارە: ۸۲٤٦، لاپەڕە ۸، ڕۆژی ۱۲-۱-۲۰۲۱ ===== 🔴 تەنیا سەرنجێک بۆ ڕاستکردنەوەی ئەو نووسینە ئەوەیە، ئەدەبی کوچ یان خەیاڵ جیایە لەگەڵ ڕۆمانەشیعر. ڕۆمانەشیعر- ڕەگەزی شیعرەکەیه لە فۆڕمدا. ئەدەبی کۆچ ڕەهەندی ناوەوەیە! بۆیه کتێبەکە، لە فۆڕم و شێوازناسیدا ڕۆمانەشیعر-قەسیدەیە و لە ناوەرۆکدا ئەدەبی کۆچ و خەیاڵ و فرەکولتوورییە و بە پێی تێڕوانینی هیتر... ======== #ئەمریکانامە_بە_تامی_شیعر #ڕۆمانەشیعر_قەسیدە #پێشەوا_کاکەیی #پڕۆژەی_شیعرەڕێ #بەشی_سێیەم_و_چوارەم

پێشەوا لەناو بڵقی خۆیدا، لە ئەمریکانامەی خۆیدا (چەند بەریەککەوتنێکی شیعری) ئیسماعیل حەمەئەمین === ئەمریکانامە بە تامی شیعر، قەسیدە-ڕۆمانێکی قووڵە، قووڵ بە قەد سەفەرکردن بەسەر ڕێی ئاوریشمی مارکۆ پۆلۆدا. ئەمریکانامە، گەڕانە بە دووی سوبێکتێک/ خودێک، لەسەر ئەم زەوینە ونبووەدا؛ ون بووە لەناو خۆیدا، بە جۆرێک «خودی شیعری» لەناو کایەی خۆیدا بە دووی کایەی گەورەتردا دەگەڕێت، لەناو لۆکاڵدا بە دووی شیعرییەتێکدا دەگەڕێت، پڕ بکات بە جیهاندا. کاکەیی، لەناو بڵقە هەواییەکەی خۆیەوە، لەناو پفکە تەنکەکەی خۆیەوە، خۆی داوەتە بەر ڕەشەبایەک، هەر جارەی له‌ شوێنێکدا لەنگەر دەگرێت، نەک تەنها لەگەڵ ئەویتردا، بەڵکوو لەگەڵ کۆی شارەکانی ئەم جیهانە نامۆیەدا. پێشەوا کاکەیی، لەم قەسیدەیەدا چیرۆکی جیهانمان بۆ دەگێڕێتەوە، چیرۆکی ڕەنگەکانی، چیرۆکی خورپە و شۆڕش و تێکشکان و ئەدەب و سیاسەتی. ئەم بە دووی ڕۆمانسێکدا دەگەڕێت لەناو جوگرافیادا، کە سەرمایەداری گڵۆباڵ دواهەناسەی ڕۆمانسی خنکاندووە، بەڵام ئەم بە بڵقە شیعرییەکەی خۆیەوە بەندە و خۆی تێدا قۆشمەڵە کردووە. لەناو بڵقەکەیدا خۆی شل کردووە بۆ تەوژمە هەوایەکی تر، بۆ ڕەشەبایەکی تر بیبات لەگەڵ خۆی، بۆ شوێنێکی تری بۆهیمیەت، بۆ دنیایەکی تری خەیاڵ بۆکراو. ==== ١٤ی ئابی ٢٠١٧

- 🔹بوون و ڕێگا ♻(سه‌رنجێكى كورته‌ له‌سه‌ر بوونى شيعريى پێشه‌وا كاكه‌يى) 🔹شاهۆ عوسمان ⤵ كورد بوون، ئه‌گه‌ر بۆشاييه‌كه‌ى هه‌بێت، هه‌بوونه‌ وه‌ک كورد، نواندنه‌وه‌ى كورده‌ نه‌ک نواندنى كورد. چونكه‌ ئه‌وه‌ى كورد وه‌ک ئه‌وه‌ى كورده‌ ده‌نوێنێت ته‌نها بوونى كورده‌. لێره‌دا ده‌بێت جياوازى بكه‌ين له‌ نێوان (نواندنه‌وه‌) و (نواندن) ـدا. بۆ نموونه‌: خۆر (خۆى ده‌نوێنێت، وه‌ک ئه‌وه‌ى هه‌يه‌) ، به‌ڵام (ئاوێنه‌) شته‌كان ده‌نوێنێته‌وه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ى هه‌ن. هه‌موو هه‌بوونێكيش ته‌نها له‌ ڕێگه‌ى هه‌بوونه‌وه‌ هه‌يه‌، نه‌ک بوون. هه‌بوونى بوون، دازاينه‌كه‌ى هايديگه‌ره‌. واته‌ بوونى هه‌ر شتێک له‌ ڕێگه‌ى گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ خۆى ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌م گه‌ڕانه‌وه‌يه‌ بۆ خود (يان خۆى) ڕێگاى بوونه‌. كۆتايى ڕێگاكه‌ (له‌وێ) يان (لێره‌) بوونه‌. (له‌وێ-بوون) ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئێمه‌ لێره‌ به‌جێماوين. (لێره‌-بوون) ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئه‌وان لێمان به‌ جێ ماون. كوردبوون له‌به‌ر ئه‌وه‌ى تا ئێستا ئاوڕى لێنه‌دراوه‌ته‌وه‌ تووشى ئه‌و ڕێگايانه‌مان ده‌كات كه‌ به‌ ڕێگا كوێره‌وه‌بووه‌كان ناسراون. ئه‌و ڕێگايانه‌ى كه‌س پێيدا تێنه‌په‌ڕيوه‌. هه‌ندێک ڕێگا ده‌مانباته‌وه‌ ماڵه‌وه‌ و هه‌ندێک ڕێگاش وێڵى سه‌حرامان ده‌كات و له‌ بێماڵى و بێحاڵيدا ده‌مان هێڵێته‌وه‌. هيچ بوونێک به‌ بێ ڕێگا (ئيمكان) ـى نييه‌. بوون و ڕێگا، نه‌ک هه‌ر ته‌واوكه‌رى يه‌كترن، به‌ڵكوو يه‌كن. ڕێگاى بوون به‌ بێ بوونى ڕێگا شيانيى نييه‌. ئه‌گه‌ر بۆ بوونى نه‌ته‌وه‌يه‌ک (كات) وه‌ک چه‌مكێكى ئه‌بستراكت و په‌تيى، وابه‌سته‌ى بوونيان بێت و بوونيان له‌ناو (كات) ـدا بێت، ئه‌وا بۆ ئێمه‌ى كورد، بوونمان له‌ناو (ڕێگا) دايه‌. بۆ نموونه‌: ده‌ركه‌وته‌ى بوونى- (بوونى كورديى) له‌ناو شيعره‌كانى پێشه‌وا كاكه‌ييدا، بوونێكه‌، نه‌ک به‌ ده‌م ڕێگاوه‌، به‌ڵكوو له‌ناو ڕێگا. سه‌فه‌رێكه‌ به‌ناو دونيادا به‌و ڕێگايانه‌ى ئه‌و ده‌يانگرێته‌به‌ر. ئه‌گه‌ر ئيمكان هه‌بێت خوێندنه‌وه‌ى ورد بۆ نه‌فه‌سيى شيعريى (شيعره‌كانى كاكه‌يى) بكرێت. ده‌بێت ناوى لێبنرێت (بوون و ڕێگا) . ئه‌م ڕێگايه‌ى كاكه‌يى گرتوويه‌تييه‌به‌ر، ڕێگايه‌كى ئه‌بستراكت و په‌تييه‌، ڕێگايه‌كه‌ له‌ناو خۆماندا ئه‌وه‌ نييه‌ كه‌ بمانگه‌يه‌نێت به‌ دونيا، به‌ڵكوو ئه‌وه‌يه‌ كه‌ دونيا ده‌گه‌يه‌نێت به‌ ئێمه‌. واته‌ سه‌فه‌ره‌كانى كاكه‌يى له‌ ڕێگه‌ى شيعره‌وه‌ ڕێگاى بوونى ئێمه‌يه‌ بۆ ئه‌وه‌ى دونيا له‌ناوماندا حوزوور په‌يدا بكات. به‌ڵام لێره‌دا پرسياره‌ جددييه‌كه‌ ئه‌وه‌يه‌ بۆچى كاكه‌يى ئه‌م ڕێگايه‌ى گرتووه‌ته‌به‌ر و ده‌يه‌وێت دونيا له‌ناوماندا حوزوور په‌يدا بكات؟ ئه‌وه‌ ئيتر كاره‌ قورسه‌كه‌يه‌ و پێويستى به‌ كات هه‌يه‌ و خوێندنه‌وه‌ى وردى شيعره‌كانى، تا بتوانين لێيه‌وه‌ بدوێين.

سەفەرێکی گشتێنراو، بەناو ئەفریقانامە و ئەمریکانامەی پێشەوا کاکەییدا دیار لەتیف ----------------- پڕۆژەی یەکەم: ئەفریقانامەبە تامی شیعر بەر لەوەی باس لە دەق بکەین، هاوکات جۆری دیاریکردنی دەقیش گرنگە و سوودمان پێدەگەیەنێت بۆ شیکردنەوە و دەستنیشانکردن. پڕۆژەی یەکەم، لەو ژانەرەیە کە بەتەواوی سرکە و دیاری ناکرێت. جۆرە دەقێکە، زۆرتر لە ژانرێک بەشداری پێ کراوە. بەر جۆر و شێوەیەک لە فەزای شیعر، گێڕانەوەی یاداشتی و چیرۆکی دەکەوین، بەڵام هاوزەمان بیرمان نەچێت لە دواییدا دەگەینە پنتێک، یەک لەو تێبینییەی زەروورە باس بکرێت، ئەوەیە کە کەمتر بەر شیعرییەت دەکەوین. دوا خاڵیش بۆ خوێنەر ئەوەیە، بە هۆی زۆر هاتنی ناوی شوێنەکان، کەم تا زۆر ڕۆحی دەقەکەی بارگران کردووە؛ خۆ نووسینی پەراوێز لە دەرەنجام بنووسرابا باشتر بوو، ئەویش بە هۆکاری ئەوەی شیرازەی تەرکیزی خوێنەر تێک نەچێت. لە کۆتاییدا ماوەتەوە بنووسم: بەر جۆرێک لە دەقی ناباو، تازە، خودان فۆرمی سەربەخۆ دەکەوین. ............... پڕۆژەی دووەم: زەمیننامە بە تامی شیعر لێرەدا پڕۆژەی دووەم، لە توێی بەرگێکدا لەگەڵ پڕۆژەی یەکەمە. 'زەمیننامە بە تامی شیعر،' کە شاعیر ئاماژەی بەوە داوە 'قەسیدەـ شیعر.' درووست وابوو 'قەسیدەـ پەخشان' نووسرابا؛ چونکە ئەوەی هەیە قەسیدەیە، بەڵام بە چەژەی پەخشانییەوە. لێرەدا ڕیتمی پەخشانیی زاڵترە، وەک لەوەی شیعرگەرایی بێت. لەم پڕۆژەدا، کە پڕۆسەیەکی فیکری قووڵە لە زەمین، بە گشت دیاردەکانەوە. شاعیر، گەشت دەکات، گەشتێکی هزریی و ڕۆحی، بەر دەیان پرسیاری لێ ڕامێنراوی بیر لێکەرەوە دەکەوین. ئەم دەقە، دەقێکی پەخشانییە، بە فۆرمێکی تێپەڕیو لە زمانی لیریک. زەمیننامە، خاوەن زمانێکی تۆکمەی پاراوی کوردییە، لەم دەقەدا: ڕۆحییەتی شیعر فەرامۆش نەکراوە؛ دەقێکە هاوشێوەی فاوست، بەرەو قووڵاییمان دەبات. ..................... پڕۆژەی سێیەم و چوارەم: ئەمریکانامە بە تامی شیعر ڕۆمانەشیعر/ قەسیدە ئەم دەقەیە، لە دوو پڕۆژە پێک دێت، دوو سەفەر، بە ئەمریکای باشوور و ئەمریکای باکووردا. شاعیر، بە جۆری گەڕیدەیەکی شیعریی بەنێو شار و دێهاتەکان، بە دەشت و سەوزاییەکاندا تێدەپەڕێت و وێنە شیعرییەکان ڕاو دەکات. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، چرکە شیعرییەکان لە پێناو شیعر خۆیدا نین، بەڵکوو لە پێناو گەیاندنی ماناشدان. شاعیر ڕۆمانسانە، بەڵام ڕۆمانسێکی فیکریی و ڕۆحیی؛ نەقدی مۆدێرن دەکات و لە گرفتەکان دەڕوانێت. دەقی ئەمریکانامە، دەقێکی دیموکراسە؛ دیموکراس بەو مانایەی زیاتر لە ژانرێک بەشداری پێ کراوە. دەقێکی دەوڵەمەندە بە کۆمەڵێک کانزای ئەدەبیی و دەرە وێژەیی و زیاتر لە ڕەهەندێک هەڵدەگرێت و دەقێکی کیمیاگەرە. ئەمریکانامە، مانیفێستێکە بۆ ڕۆحگەرایی و جوانیی و ئەڤین و داوانامەیەکە بۆ ئاشتی جیهانی. شاعیر، لە خۆیدا بانگەشە دەکات بۆ تێکەڵکردنی کولتوورەکان و نزیکبوونەوەی خزمایەتی لە نێوان مرۆڤایەتی. خاڵێک دەبێت بەر باسی بدەین، لەم دەقەدا لەگەڵ شیعردا، ناوی ڕۆمانیشی هەڵگرتووە؛ بەڵام ئەدای کارەکتەری بەرانبەر خەفە کراوە. خاڵیکی تر ئەوەیە، لە هەردوو ئەفریقانامە و ئامریکانامەشدا، ناونیشان کەمتر هونەرین و بە ئەدەبی کراون، بەڵام سواو نین و لە ڕووی ئەدەبییەوە فۆرمێکی تازە وەردەگرن. لەم دەقی ڕۆمانەشیعرییەدا: زمان میتافیزیکانە گوزارشت لە زەوی و ژیان و دیاردەکان ناکات، ئەوەی هەیە زمانێکی ماتڕیاڵی، بەڵام بە هەناسەیەکی ڕۆمانس و عیرفانییەوە. شاعیر، زۆر وردکارانە دەچێتە زەینی خوێنەرەوە، لەو ڕووەوە کە پەسنی شوێنەکان دەکات. کارامەیانە فۆرمێک لە وێنە، لە ڕیتمی خوێندنەوەدا، باڵادەست دەبێت. ئەمریکانامە باس لە خود نییە، وەک ئیندیڤیدواڵ؛ بەڵکوو باس لە گشت لە ڕوانگەی خودێکەوە، کە بۆ جیهان و نادیارەکان دەگەڕێت و دەڕوانێت. ئەم دەقە خاوەن تەرزێکی جودا و شێوە و ڕامانێکی ترە، کە دەکاتە ئەدەبێکی تایبەت. ٢٥ـی حوزەیرانی ٢٠١٨ لە ژمارە: ٥ـی مانگنامەی ڕەوت، لاپەڕە: ١١،کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ بڵاو بۆتەوە. #ئەفریقانامە_و_زەمیننامە_به_تامی_شیعر #شیعر_پەخشانەشیعر_گێڕانەوە #ئەمریکانامە_بە_تامی_شیعر #ڕۆمانەشیعر_قەسیدە #بەشی_یەکەم_دووەم_سێیەم_و_چوارەم #پڕۆژە_و_مانیفێستی_یەکەم_شیعرەڕێ #پێشەوا_کاکەیی #دیار_لەتیف

دیدی ئەحمەدی مەلا لەبارەی ئەم دەقەوە ئەم دەقانە لەسەر سێ كوچكە گیرساونەتەوە: (یەكەمیان،) به‌ یادەوەرییەكانی منداڵییەوە، زیندووكردنەوەی كۆڵان و ئەو دنیا بێگەردەیە كە سیفەتێكی ڕۆمانسییان بە دەقەكان بەخشیوە. دنیا پاراوە و ڕابوردوو دەهێنێتەوە سەر خوانی ئێستا؛ (دووەمیان،) كاركردنه‌ لەسەر هەندێ چەمكی فەلسەفی و ئايینى و‌ شاعیر دەیەوێت بە شیعر بەسەریان بكاتەوە؛ (سێیەمیان،) بەسەرهات و ڕووداوە هەنووكه‌ییەكان كە شاعیر بە كێشە ئینسانییەكانه‌وه‌ دەبەستێتەوە. ئیلتیزامێكی شیعریی جوانە. دەستخۆشی لە شاعیر دەكەین! ١٠ی ئایاری ٢٠١٦، ئیسپانیا/ میگێلتوڕا #لە_خانۆچکەکەی_ماڵی_پوورە_خونچێمەوە_بۆ_کەلاوەکەی_سەعیدیان #دەقی‌واڵا #پێشەوا_کاکەیی #ئەحمەدی_مەلا

🔹 لەبارەی «لە خانۆچکەکەی ماڵی پوورە خونچێمەوە، بۆ کەلاوەکەی سەعیدیان»ـی پێشەوا کاکەیی 🔸 پێشڕەو عەبدوڵڵا ↩ پێشەوا کاکەیی، خودان ماڵێکی فراوان و جوان لە ماڵە تەنکەکەی شیعردا. لەدوای شێرکۆ بێکەسەوە، ئەم نەفەس و هەوایە لە شیعری کوردیدا بزرە؛ بەڵام پێشەوا، جارێکی دی ئێمەی ئاشنا کردەوە بەم هەوا جوانە وەک خۆی، نەک شێرکۆ، بەڵام دۆزینەوەی ئەم شوێنە جارێکی دی هەروا سانا نییە. جگە لەمەش، پێشەوا کاکەیی، بە نزیک ڕۆحی شیعرەوە دەپەیڤێ، ئاخر من دەمێکە بە دڵ باوەڕم بەوە کردووە، هەر پاژێک لە هونەر ڕۆحێکی خۆی هەیە، زۆر کەمن ئەوانەی دەگەنە بەر هەیوانەکانی... کاکەیی، موژدەی ئەو ماڵەی لە خۆدا هەڵگرتووە، دڵنیام دەنگێکی نوێ، جارێکی تر گۆمی مەنگی شیعری کوردی دەشەڵەقێنێ؛ کە وێنەدانەوەکانی زۆر دوور دەڕوات تا ئەو سەری سەرسامبوون. ==== پێشڕەو عەبدوڵڵا ٢٠١٧

منم دیدەوانیی گوڵ دەکەمی پێشەوا کاکەیی هێمن قوربانی ==== سەیر نییە کە لەناو ئەو هەموو فەوزا ئەدەبییەدا، چاومان بە چەند دەقێکی پڕ لە ئیستاتیکا و نایاب بکەوێت، ئەوەندەی من ئەو گەنجە دەناسم بەردەوام لە هەوڵدایە بۆ خستنە ڕووی چەندین دێڕی جوان و جیاواز لە خەیاڵ و لە فۆڕم و لە مانا، پێویستە سوپاسی بکەم بۆ ئەو سوکناییەی بە دڵ و خەیاڵی منی دا، بمگەیەنێتە ئەو دیدگایەی کە بڵێم هێشتا شیعر زیندووە و هێشتا تاکی خوێنەر و عاشقی شیعر دەتوانن چێژ لە دەقی شیعری وەربگرن، لەناو ئەو ڕووپەڕەدا شاعیر دەبێتە پارێزگاری سروشت و بە تایبەت گوڵ، پێمان دەڵێت کە چیدی نابێ سروشت ببێتە قوربانی دڵخۆشییەکانی مرۆڤ، پێمان دەڵێت کە ئەوە مرۆڤە دەبێت قوربانی بە خۆی بدات لە پێناو جوانتر هێشتنەوەی سروشتدا! شاعیر لەناو ئەو هەموو دژوارییەی نیشتماندا دەیهەوێت بگەڕێتەوە باوەشی باغەکان و ئیتر دوور بکەوێتەوە لە دڕندەیی مرۆڤەکان و لەگەڵ گوڵدا بژیت و سکاڵا لە لای گوڵ بکات، ئەو گەیشتۆتە ئەو بڕوایەی کە ئیتر دەبێت مرۆڤ کۆتایی بەو شەڕە بهێنێت کە مرۆڤ بە باخچەکانی دەفرۆشێت، لە پێناو دڵخۆشبوونێکی زەمەنیدا! وەک لەو دێڕانەدا دیارە ٭ بڕوانن! من لێرە گرفتارم؛ دەمەوێ بگەڕێمەوە بۆ باوەشی باغەکان. تۆز و خۆڵەکەم ببەخشمەوە بە گوڵ و دڵۆپە ئاونگەکەش ببەخشمەوە بە خودا. ٭ خودایە! ئێمەت تووشی چ گێچەڵێک کردووە، لەگەڵ گوڵدا بە شەڕمان دەدەیت! لەگەڵ ئەم پارێزگارییەدا، داوا دەکات گوڵ دادوەرانە ڕەفتار بکات و داوای بەخشین لەو مرۆڤانە بکات کە قوربانیان بۆ داوە! واتە شاعیر جگە لەوەی ئامانجی بووە جارێکی تر و لە دیدگایەکی ترەوە جوانییەکان بنووسێتەوە، ئامانجییەتی بەو زمانە شیعرییە باڵایە یەکسانی بڕوێنێ لە نێوان خودی مرۆڤەکان و مرۆڤ و سروشتدا! وەک لەم دێڕەدا: ئەی گوڵ! بۆ عوزرخواییت بۆ ڤان کۆخ نەهێنایەوە؟ ئەو لە جیاتی تۆ، گوێچکەیەکی خۆی بۆ ڕاشێڵ بڕی، ئای چ کارەساتێک بوو! سوپاس پێشەوا گیان، بە تەواوی مانا چێژم لێوەرگرت و بردمی لەگەڵ خۆی و ئاوێتەی دێڕەکانت بووم، پێشنیار دەکەم بۆ هاوڕێیانم ئەم کتێبە بخوێننەوە و چێژ لە شیعری ڕاستەقینە ببینن و ئاشت ببنەوە لەگەڵ غەزەلە جوانەکانی گەنجەکان. ١٧-١١-٢٠١٩

چەمکی ڕوانین، لە «منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم»ـی پێشەوا کاکەییدا دیار لەتیف ====== ئەى گوڵ! تۆ موحیبەتیت، چۆن دڵم دێت ڕۆحت بکێشم؛ سەرت لە لەش جـیا بکەمەوە و بتکەمە قوربانى بۆ یارەکەم! ئیزنم بدە ئەى گوڵ! بە خاکەوە بتگوێزمەوە بۆ لاى ئه‌و؛ دەستێکم بە قەدتەوە، تا دڕکەکانت بە پەنجەمدا بچن و خوێناوى بن، دەستێکیشم به‌ ڕەگوڕیشەى نێو خاکته‌وه بێت‌. تا تێبگات یارم کە تۆش موحیبەتیت. ئیزنم بدە ئەى گوڵ! دیدەوانیيت بکەم و نەهێڵم کەس لە دژت بجەنگێت، تا ئەو ساتەى تەمەن یەخەت دەگرێت؛ تا خودا، بەرەو مەرگت ڕادەکێشێت. (منم، دیدەوانيی گوڵ دەکەم، پێشەوا کاکەیی، ٢٠١١، ل١٥-١٦) ئەمە کڕۆکی چامەشیعرییەکەی ناو کتێبەکەیە، گۆشە و سێنتەری نیگای هەڵێنجاوی ناوەرۆک و بیرۆکەی بابەتی چەمکە هزرییەکەی شاعیرە. لەم خاڵەوە، پشکنینە وێژەییەکە دەست پێ دەکات، واژەی گوڵ وەک گوزارەیەک، ڕەهەندی جوایەز دێنێتە گۆڕێ، لەوێوە کێبڕکێ و تێپەڕاندن و دەستکارییەکان و دنیابینین دێتەئارا و بۆچوونێکی نوێ سەربار دەخرێت. واتە ئەمە ڕوانگەیەکی ترە بۆ چەمکی گوڵ؛ (گوڵ) جارێک تەسەووفانە و جارێکیش ژینگەدۆستانە و ئەو جاریش مرۆدۆستانە مژار دەکرێت. گوڵ، چیتر یار نییە لێرەدا و یاریش چیتر ئەو گوڵە نییە وەک بەرتر لە ئەدەبیاتی کلاسیک و سۆشیالیزم و هتد... ئامادەیە، بەڵکوو یار پاژە تەوەرێک و گوڵیش نا قوربانیکراو؛ بڕیار نییە کەس قوربانیی ئەویتر بکرێت. شاعیر هزرمەندانە تەوەر لەسەر گوڵ دەگرێت، دەلاقەیەکی تر لە ڕوانین سەرخان دەکات. ئەفسووس دەخوازێت لەوەی ڕۆژێک هەرزانە بووەتە کوشتیاری چڵەنێرگزێک و بۆ ڕەگەزی هەمبەری بردووە، دواتر لە دانپێدانگەی شیعرییدا، سروودی لێخۆشبوون و پاقژبوون دەڵێتەوە، تەنانەت داوای پەنجە کرتاندنی خۆی لەهەمبەر تاوانەکەی دەکات! ئەم گوڵپەرستییە، عیرفانیی و جیهانییە، خەمخۆری سرووشتە و ناچڕاڵییەتی خۆی مۆرک دەکات. شیعر ئەو فشارەیە، کە جیهانی گشت ناگۆڕێت، بەڵکوو جیهانی تاک دەستکاری دەکات. ئەوە تێگەییشتنێکی هەڵەیە وا بڕوانین شیعر تەنیا ڕەهەندی جوانکارانەی هەیە و بێ ئەرک بمێنێتەوە، ئەرک خۆی چییە لە شیعردا؟ پیشەپێدانی ئاڕاستەیەکی بارگاویکراو بە ئایدیایەکە، هاوباریش ئایدۆلۆژیا و هێڵی واقیع. هێڵی واقیعیش، تەنانەت ئەرکە! ئەرک هەیە بە سوودی شیعر ناشکێتەوە، وەک ئەرکی ئایدۆلۆژی و گواستنەوەی بۆ ناو شیعر. بەڵێ، شیعر بۆ گۆڕینی دنیا هاتووە، بەڵام دنیای تاک، دواتر تاک درووستکەری کۆمەڵگەیە! باسکردن لە گوڵ، زۆر جار بارگاوی بە مێ کراوە، ڕەهەندی نازەنینی و ئارایشتی ژنی پێ ستاییش کراوە، بەڵام لەم ئەرکەدا شاعیر جیاوازبینانە لە گوڵ دەڕوانێت و ئەرکی خزمەتکارانەی پێنادات، بەڵکوو مانایەکیتری دەخاتە سەرشان و گوڵ تەنیا بۆ ستاییشی یار نەهاتووە، هەر لە سەرەتاوە جاڕی ئاشتییانە و سۆزیارانەی گوڵ دراوە، جاڕنامەی شاعیر ڕوانینێکی بەرینتر و بەرزتر بە گوڵ دەدات. بۆ ڕەگەزی ناونیشان، لە ئاستێکی هەم جوان، لەگەڵ ئەوەشدا ڕستەسازییەکی نوێ و بارگاویکراو بە ڕەهەندی ئاڕاستەکراوی هزریی و عیرفانی. ٢٠١٩ ==== #everyone #تابعین #الجمیع #followers #highlights #پێشەوا_کاکەیی #شیعری_نوێی_کوردی #شیعری_هاوچەرخ #خاوەن_دوو_پڕۆژەی_شیعری #پڕۆژە_و_مانیفێستی_یەکەم_شیعرەڕێ #پڕۆژە_و_مانیفێستی_دووەم_شیعرەڕێی_گەلدۆزی #تیۆری_خزانی_دال_و__کشانی_مەدلوول #پەیامی_شیعری #ڕەخنەی_شیعری_ترپەیی #شیعری_ڕوانین_و_شیعری_ڕۆچوون #شیعری_کولتووری #شیعری_فرەکولتووری #میتۆلۆژیا #گەڕیدەیی #جوگرافیایی #گوڵ #گەردوونی #نەمرەڕێ #ڕۆح #عیرفانی_هاوچەرخ #ڕۆحانی #بەستنەوەی_کیشوەرەکان #فۆلکلۆر #زمان_و_تەکنیکی_زمان #هێزی_زمان #خەیاڵی_زمان #بیری_شیعری #یاخیبوون #دژەدەسەڵاتی_ستەمکار #ڕۆمانەشیعر_دەقی‌واڵا

سۆناتا شیعرییه‌كانی پێشه‌وا كاكه‌یی لە «منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم»ـدا. هۆشەنگ قادر === گوڵ وه‌ک هێما و سیما و ڕەمزی جوانیی: ئه‌گه‌ر گوڵ نه‌مێنێ، ئه‌وا به‌ دڵنیاییه‌وه‌ سروشت ده‌ستبه‌رداری جوانیی خۆی ده‌بێ. ڕازاوه‌یی سروشت سەرچاوەی جوانیی ئیلهام و ڕیشه‌كه‌ی له‌ گوڵه‌وه‌یه‌ له‌ گه‌ڵا ناسک و ته‌نک و به‌ ڕه‌نگ و ڕه‌ونه‌قه‌كانییه‌وه‌یه‌. وه‌زیفه‌ی گوڵ، له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ زیاتر بۆ دیاری و بۆنه‌ وە كار هاتووه‌، بۆ خۆشه‌ویستی و بۆ ده‌ربڕینی عیشق و ناز و عیشوه‌ و چاكبوونه‌وه‌ی دڵه‌كان و خۆشەویستی و پاكی و بێگه‌ردی، له‌پێناو ته‌ندرووستییه‌كی باشتر و ئومێدبه‌خشیی گوڵ، ئه‌و دونیا تایبه‌تییه‌ی دوور له‌ هه‌موو ڕقێک و توندوتیژیه‌ک. ئه‌گه‌ر گوڵه‌كان زمانی قسه‌كردنیان هه‌بوایه‌ پێش هه‌موو شتێک یاداشتێک و مه‌زبه‌ته‌یه‌كیان ده‌نووسی، تێكڕا ئیمزایان ده‌كرد سوپاسی با و هه‌نگ و په‌پووله‌یان ده‌كرد، ئه‌وان هۆكاری مانه‌وه‌ و زۆربوونی گوڵه‌كانن، په‌پووله‌ و هه‌نگ و بایه‌كان ژیان به‌ گوڵ ده‌به‌خشن، گوڵه‌كان له‌ ڕێگه‌ی ئه‌مانه‌وه‌ وه‌چه‌ ده‌نێنه‌وه‌، خۆیان ڕازاوه‌تر ده‌كه‌ن، زیاتر پارێزگاری له‌ بنجوبناوان و ڕه‌گه‌زی خۆیان ده‌كه‌ن. گوڵه‌كان بۆ په‌پووله‌ و هه‌نگه‌كان بێ هیچ ئازارێک خۆیان ڕاده‌ست ده‌كه‌ن به‌ ڕیحابه‌تول سه‌دره‌وه‌ به‌ شه‌وق و به‌ زه‌وقه‌وه‌ به‌ كامیلی ئیسراحه‌ته‌وه‌ لێوی خۆیان سووراو ده‌كه‌ن، سنگی خۆیان ده‌كه‌نه‌وه‌، جوان خۆیان ڕووت ده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌نگ و په‌پووله‌ش به‌ چێژه‌وه‌ شیله‌ی گوڵه‌كان هه‌ڵده‌مژن تا تێر تێر ده‌بن، بۆنیان ده‌كه‌ن و ده‌مه‌ پانه‌كانیان و چڕنووكه‌ تیژه‌كانیان له‌و شیله‌ خۆشه‌ی ژیان ده‌نێن، ئه‌وان هه‌رگیز تێر نابن، گوڵه‌كانیش به‌ عیشقه‌وه‌ پێشوازیان لێ ده‌كه‌ن، هه‌رگیز ڕووینه‌داوه‌، گوڵه‌كان خۆیان ڕاپێچ نه‌كه‌ن و به‌رگری بكه‌ن، هه‌موویان به‌ یه‌كجار پڕ به‌ ده‌م هاوار ده‌كه‌ن... سوپاس بۆ ئێوه‌. ئه‌مه‌ یاسای سروشته‌ و گوڵه‌كانیش به‌ده‌رنین له‌ بوونه‌وه‌رانی تر. ئاماژه‌ و ڕه‌هه‌نده‌كانی گوڵ: گوڵ، خۆی جوانتر و ڕازاوه‌تر ده‌كات ته‌نانه‌ت له‌ناو دنیای سه‌رمایه‌داری، موعجیزه‌ و نه‌خشی گوڵ ئه‌وه‌یه‌ به‌ بۆنه‌ی كردنه‌وه‌ی هه‌ر كۆمپانیایەکی زه‌به‌لاحی فه‌رمی تایبه‌تی میری، له‌گه‌ڵ هه‌ر یه‌كه‌م كردنه‌وه‌ی شریتێكی پانی ڕه‌نگاوڕە‌نگی ڕازاوه‌ی به‌ مقه‌ستێک ده‌بڕن، منداڵه‌ چاوگه‌شه‌كانیش دوو سه‌به‌ته‌ به‌ جۆره‌ها گوڵی ڕازاوه‌ وه‌ک دیاری ده‌به‌خشرێن. چه‌پڵه‌یه‌كی هێمن، ماچکردنی دوو منداڵه‌كه‌ و گوڵه‌كانیش وه‌ک كاراكته‌ری جوانیی له‌سه‌ر تەختی شانۆی كۆمپانیا، ئه‌وانیش دڵخۆشن. تۆ گه‌ر ده‌ته‌وێ ته‌فسیری گوڵ بكه‌یت، ناكرێت هەر بە تەنها گوڵ هەڵبهێنجی و ڕوانینت ته‌نها بۆ گوڵ بێت، ناكرێت ده‌ستبه‌رداری ژینگه‌ی ئاو و خاک و كه‌ش بیت و فه‌رامۆشیان بكه‌ی، گوڵه‌كان كوڕان و كچانی خاكن، زه‌ویش دڵخۆشه‌ به‌ نه‌وه‌ جوانه‌كانی، سیسته‌می ژیان مرۆڤ و بوونه‌وه‌ران و ئاژه‌ڵ و باڵنده‌كان گوڵ و ڕووه‌كه‌كان ته‌نانه‌ت ئاووهه‌وا، ئاسمان، مانگ، ئه‌ستێره‌كان سه‌رجه‌میان له‌ خولگه‌یه‌كی هاوبه‌شی ژیاندان، به‌ڵام كاراكته‌ری جوانیی بۆ ئه‌و ژنانه‌یه‌ كه‌ به‌ گوڵ و بۆنی گوڵ خۆیان ڕازاندۆته‌وه‌. ژنه‌كان له‌ناو حه‌وزی به‌ گوڵداپۆشراو خۆیان ده‌شۆن. پزیشكه‌كانیش ده‌بێت سوپاسی گوڵ بكه‌ن كه‌ سه‌رچاوه‌ی ده‌رمانه‌كان له‌ پێكهاته‌ی گوڵه‌وه‌یه‌. هێشتا پاسه‌وانانی گوڵ زۆر نین و كه‌من. پێشه‌وا، وه‌ک پاسه‌وانێكی كارامه‌ی گوڵه‌كانە؛ هه‌موو گوڵ و حاجیله‌كانی ده‌شتی هاموون٭ ده‌كه‌م به‌ چه‌پكێ پێشكه‌شی پێشه‌وای ده‌كه‌م، ئه‌و به‌ چامه‌ شیعرییه‌كانی، جوانترینیان ده‌كات، كۆیه‌ش پێی دڵخۆشتر ده‌بیت. گوڵ وه‌ک هێمای ژیانه‌وه‌: گوڵ، هاوشێوه‌ی ئه‌و مۆمه‌ و چرایەی كه‌ ڕووناكی بۆ ده‌وروبەره‌، هێشتا بۆ ژێر خۆی تاریكه‌، گوڵ وه‌ک خۆی هه‌رده‌م قوربانی ده‌ستی ئه‌وانی تره‌؛ ئه‌وی تر كه‌ دڵی بێبه‌زه‌ییه‌ به‌رانبه‌ر به‌ گوڵ. لەسه‌ر گۆڕه‌كان ته‌نیا چه‌پكی گوڵ به‌ جێ ده‌هێڵدرێت، گوڵ بۆ ژیانه‌، ناكرێتە دیاری بۆ مردووه‌كان؛ به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سیحری جوانیی گوڵ له‌وه‌دا به‌ دیار ده‌كه‌وێ، مردووه‌كانیش دڵیان به‌ گوڵه‌كان خۆشه‌، ئه‌وانیش ئارامگە و ماڵۆچكه‌كه‌ی خۆیان پێ ده‌ڕازێننه‌وه‌، تا فریشته‌كانیش تێربن له‌ بۆنی گوڵه‌كان. مردووه‌كان به‌ چه‌پكه‌ گوڵه‌كانه‌وه‌ پێشوازی له‌ فریشته‌كان ده‌كه‌ن، فریشته‌كان گوڵه‌كان بۆ ئاسمانی به‌رز ده‌به‌ن و پێشكه‌ش به‌ خودای ده‌كه‌ن، خوداش به‌و گوڵه‌ جوانانه‌ سه‌رسامه‌ كه‌ لە بنەڕەتدا خودا ده‌ستی سەنعاتی كارامه‌یی خۆی تێدایە. هه‌موو ئاسمانه‌كان و كۆمه‌ڵه‌ی ئه‌ستێره‌ دووره‌ده‌سته‌كان و بۆنی گوڵەكانیان بۆ ده‌چێ، سه‌رچاوه‌ی گوڵه‌كانیش ناوی زه‌وییه‌. لێره‌دا گوڵ به‌به‌خته‌ كه‌ خودا ئه‌و گرینگی و جوانیی و نازه‌ی پێ به‌خشیوه‌. پێشەوا کاکەیی، دەڵێت: 'ڕۆژێکیش دێت، خودا بفەرموێت: 'گوڵی نێو باغه‌كان، هه‌وه‌ڵین شه‌هیدی ئه‌زه‌لی دونیان! ' گوڵه‌كان، هه‌رده‌م چه‌وساوه‌ی ده‌ستی مرۆڤه‌كانن، گوڵەكان ده‌قرتێنرێن، لاسكه‌ ناسكه‌كانیان بێڕەحمانه‌ ڕەشه‌باكان ده‌یانپچڕێنن، بارانه‌كان به‌ خوڕ، ته‌زره‌كان به‌ قورسایی خۆیان و به‌ توندوتیژی و دڵڕه‌قی خۆیانه‌وه‌ خونچه‌ی هه‌نار و گوڵه‌ درەوشاوەکان په‌ک ده‌خه‌ن، ئه‌و گوڵانه‌ی له‌م وه‌رزی ساڵ بۆ ئه‌و وه‌رزی ساڵ له‌ چاوه‌ڕوانی مانگێكی كه‌می به‌هار چاوه‌ڕوانی ژیان ده‌كه‌ن، سروشتیش بێڕەحمانه‌ ئه‌زیه‌تیان ده‌دات، ئه‌مه‌و ئاژه‌ڵه‌ برسییه‌كان ده‌ستیان لێ ناپارێزن. لێره‌دا سروشت گه‌وره‌ترین پیشێلكاری به‌رانبه‌ر گوڵه‌ ناسكه‌كان ده‌كات، هەقی خۆیه‌تی گوڵ سكاڵا له‌ بێڕەحمی و نادادپه‌روه‌ریی سرووشت بكات. غه‌زه‌بی سروشت ته‌نیا بۆ مرۆڤەکان نییە، ئه‌وه‌تانێ تۆ ته‌ماشای شانۆگه‌ری ناڵه‌ناڵ و ئازاری گوڵەكان بكه‌ به‌رانبه‌ر بوونه‌وه‌ران و ته‌نانه‌ت خودی سروشتیش گوڵه‌كان موزه‌حیترینن. فایەق بێکەس، دەڵێت: 'ئه‌ی مانگ من و تۆ هه‌ردوو هاوده‌ردین هه‌ردوو گرفتار یه‌ک ئاهی سه‌ردین تۆ وێڵ و سه‌رگه‌رد به‌ ئاسمانه‌وه‌ منیش ده‌ردبه‌ده‌ر به‌ شارانه‌وه‌.' سه‌یری دڵڕەقی پیاوانی سیاسه‌ت و جه‌نگ بكه‌ن، به‌ درۆیە مێژووییه‌كانیانه‌وه‌ گوڵەكان ده‌كه‌ن به‌ دیاری پێشكه‌شی یه‌كتری ده‌كه‌ن و مێزه‌كانیان پێ ده‌ڕازێننه‌وه‌. ده‌زانن مێزه‌كان، كورسییه‌كان، كامێرا و ڕووناكییه‌كان ڕقیان له‌و جۆره‌ سیمینار و‌ كۆڕ و كۆبوونه‌وانه‌یه‌ كه‌ دواجار زۆربه‌یان مایه‌پووچی خۆیان ڕاده‌گه‌یه‌نن، به‌ڵام گوناهی گوڵ چییه‌، بۆدلێر ده‌ڵێ: (ئه‌ده‌ب له‌ گوناهه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ.) ئه‌گه‌ر گوڵەكان له‌ توانایان بوایه‌ ده‌یاننێرن بۆ سه‌ر مێزی كۆبوونه‌وه‌، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ره‌نگاریان ده‌كرد و وه‌ک ئۆپۆزسیۆن ڕەفتاریان ده‌كرد. گوڵه‌كان، هه‌رده‌م له‌گه‌ڵ ڕاستی و پێكه‌وه‌ژیانن، گوڵەكان هێما و ئیلهام و سیمبول و سه‌رچاوه‌ی خۆشه‌ویستین، نه‌وه‌ک ڕق؛ له‌ هه‌ڵلومه‌رجێكی ئاوادا شوناسی گوڵەكان زۆر بێبه‌ختن. له‌ یه‌كێک له‌سه‌ر زه‌وییه‌كانی ئه‌رجه‌نتین، له‌ ده‌شتاییه‌كی پان و پۆڕی گه‌وره‌، له‌ ساته‌وه‌ختێكی وه‌رزی به‌هاری باراناوی ته‌ڕوپڕدا، گیڤارای شۆڕشگێڕ و كۆمه‌ڵه‌كه‌ی ناچارن به‌و ڕێگه‌یه‌دا بڕۆن هیچ چاره‌ی تریان نییه،‌ ڕێگاكه‌ش ته‌یی له‌ گوڵی هه‌مه‌جۆر... یه‌كه‌مین و هه‌وه‌ڵین ئیعازی گیڤارا، بۆ مه‌فره‌زه‌كه‌ و هاوڕێیانی ئه‌وه‌ ده‌بێت؛ تكایه‌... تكایه‌! تا پێتان ده‌كرێ و له‌ تواناتاندا هه‌یه‌، پێ له‌ گوڵه‌كان مه‌نێن، ئێمه‌ له‌ هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی ئازادی و دادپه‌روه‌رین... ئیتر بۆ ژیان له‌ گوڵەكان بسێنینه‌وه‌ و له‌ به‌رپێكانمان بیانشێلین. گیڤارا، وه‌ک ڕه‌مزی شۆڕشگێڕی و جوانیی پاراستنی سروشت و ته‌ندرووستییە، له‌سه‌ر زه‌وییه‌كی به‌ گوڵ و گوڵزار ڕازاوه‌ی عاشقێک بۆ مه‌عشوقه‌كه‌ی. ئه‌گه‌ر به‌ده‌ستم بێت هه‌موو گوڵ و گوڵزاره‌كانی سه‌ر ئه‌م زه‌وییه‌ به‌به‌خته‌، ده‌بێت دڵخۆش بێت به‌ بۆنی یه‌كپارچه‌ له‌ گوڵ، زه‌وییەكه‌ وه‌ک ئیمپراتۆریای گوڵ. ئه‌گه‌ر به‌ده‌ستم بێت هه‌موو گوڵه‌كانی ده‌كه‌م به‌ ملوانكه‌یه‌ک و بولبول و چۆله‌كه‌ و باڵنده‌ به‌ ڕه‌نگه‌كانیش ده‌كه‌م به‌ قیبله‌ی ئه‌م ملوانكه‌ جوانه‌ی كه‌ شه‌وق و سه‌دا بداته‌وه‌ له‌ مل و گه‌رده‌نی تۆی ئازیزی ده‌كه‌م، هێشتا ئه‌وه‌ كه‌مترین شته‌ بیكه‌م. جوانترین ملوانكه‌كانی دونیان: پێكهاته‌ی فیزیكی و كیمیاوی گوڵ له‌وه‌ ئاڵۆزتره‌ كه‌ بخرێته‌ ناو چوارچێوه‌ی چامه‌-شیعرێكه‌وه‌، هێشتا بۆ گوڵ خه‌یاڵێكی زۆر ئه‌ندێشه‌ و ڕوئیایه‌كی ڕوونتر و دوورتر، ده‌شێت هێشتا په‌یمان به‌ هه‌موو نهێنی و سووده‌كانی گوڵ نه‌بردبێت؛ هێشتا زۆر شتی شاراوه‌ له‌ پێكهاته‌ی گوڵ و ژینگه‌كه‌ی بوونی هه‌یه‌، لێره‌دا پیاوانی زانست و گوڵناسه‌كان بڕیار له‌مه‌ ده‌ده‌ن، شیعر به‌ هه‌موو جوانییه‌كانیه‌وه‌ هێشتا سه‌رسامه‌ به‌رانبه‌ر جوانیی گوڵ. ئاخۆ ئادەم و حەوا پێش دەرکردنیان لە بەهەشت چەند جار گوڵیان پێشکەش کردبێت کە شاعیر لە دەقی 'شەهیدکردنی گوڵ لەنێو جەنگاکاندا' باسی دەکات. هەڵبەتە، گوڵەکانی بەهەشت ئەفسوناوین و زیاتریش لە جوانیی جوانتر، جوانی گوڵەکانی بەهەشت بە سروشت جوانتر لە گوڵەکانی ئێرە، بەهەشت چەند جوان و خۆش دەبێت گوڵەکانی جوان بێت. === ٭هاموون: ده‌شتێكی پان و به‌رینی خوار كۆیه‌یه‌ كه‌ به‌هاران كۆمپانیای به‌رهه‌می گوڵه‌ ده‌شتێک، خاكێک یه‌كپارچه‌ له‌ جوانی و له‌ گوڵ.

دیداری گوڵ لە منم دیدەوانیی گوڵ دەکەمی پێشەوا کاکەییدا 🔸 نووسین و توێژینەوە: هۆمەر نۆریاوی 🔻 #کلیلەوشە: #پێشەوا_کاکەیی، #گوڵ، #عیشق، #تەنیایی، #نیشتمان #بەشی_یەکەم: ♻ #پەیڤی_دەستپێک: ↩ پێشەوا کاکەیی، شاعیرێکی نوێخوازی ئێستای نێو ڕووبەری شیعری کوردییە و بە خوێندنەوەیەکی ورد و قووڵ بۆ شیعر، لە دووی دیتنەوەی سووچە تاریک و نووتەکەکانی شیعرە و دەیەوێت ڕۆشناییان پێ ببەخشێت. شاعیر بە توانەوە لەنێو شیعردا هەر جارە و دووی پڕۆژەیەکی نوێی شیعریی دەکەوێت و بەرهەمێکی تازە دەئافرێنێت. ↩ پێشەوا، لە ڕێی دەروازەیەکەوە بە ناوی «شیعرەڕێ» تێکەڵ بە دنیای شیعری کوردی دەبێت. خۆی بۆ بەرچاوڕوونیی سەبارەت بەم ڕۆچنەیە پێی وایە کە شیعرەڕێ، لەسەر زمان، دەنگ و ڕەنگ کار دەکات؛ خەیاڵ و واقیع بەیەکدا دەدات و خۆی بە ژانەرێکەوە نابەستێتەوە. هەروەها پێی وایە شیعرەڕێ، لە ڕووبەرێکی جوگرافیایانەدا: شوێن، زمان ناچار دەکات، لەگەڵ مێژوو، کولتوور، شوناس و زمانێکی دیکەدا بدوێت. ↩ ئەوەی خوێندنەوەیەکی وردی بۆ جیهانە شیعرییەکەی «پێشەوا کاکەیی» گەڕیدەی شیعر هەبێت، دەزانێت ئەم شاعیرە بۆ ئەوەی تێر تێر لە بەرامەی شیعر هەڵمژێت، هەر جارە و ڕوو لە کیشوەرێکی شیعریی دەکات و لەو گەشت و سەفەرە شیعرییە، گوڵاوەشیعر لە دەماغی ئێمەی خوێنەر دەپژێنێت. ↩ ڕاستیت گەرەکە پێشەوا، شاعیرێکە فرە شارەزایانە مامەڵە لەگەڵ شیعردا دەکات و ئەزموونی نوێ بۆ نێو ڕووبەری شیعری کوردی دەگوێزێتەوە. ئاوێتەکردنی چەندان ژانر لەنێو شیعردا بەم هەناسە شیعرییەی پێشەواوە ڕەنگە یەکەمین ئەزموونی لەم چەشنە لەنێو ڕووبەری شیعری ئێستای کوردی بێت. ئەو باش شارەزای کەل و قوژبنەکانی نێو پانتایی شیعری کلاسیک و هاوچەرخی کوردییە و لەم ڕێگەیەوە لە دووی کەشفی نوێیە. ئەم ئەزموونە تا چەندە لەسەر شیعری نهای کوردی کاریگەر دەبێت، هەتا چەند سەرکەوتنی یار دەبێت و چەندەیش لەسەر بەردەنگ شوێندانەر دەبێت، هێشتا زووە وەرامی ئەم پرسیارانە بدەینەوە و داهاتوو ئەمەمان لا ڕوون دەکاتەوە. ↩ ئەوەی لای من ڕوونە و بە هەموو گیانمەوە هەستی پێ دەکەم، ئەوەیە کە پێشەوا لە شیعردا زۆر جیاواز دەپەیڤێت و هەگبە شیعرییەکەی، هەڵگری گەلێک ئەزموونی نوێیە کە پێویستە خوێندنەوەی وردتر و قووڵتری بۆ بکرێت. ↩ پێشەوا، تەنانەت ئەوەندە ورد و ژیرانە مامەڵە لەگەڵ جیهانە شیعرییەکەی خۆیدا دەکات، بە وریایییەوە ناونیشانی بەرهەمە شیعرییەکانی هەڵدەبژێرێت و جاری وایە دیدەی خۆی دەکاتە پاسەوانی شیعر. ئەم نووسینە، داگەڕان و ڕۆچوونێکی کورتە بە جیهانە شیعرییەکەی پێشەوا کاکەیی لە دەفتەرە شیعری «منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم»ـدا. ♻ #پێشەوا_لە_پەڕەی_گوڵدا: ↩ لەنێو ڕووبەری شیعری کلاسیک و هاوچەرخی کوردییدا، کەم شاعیرت پێ شک دێت وەک پێشەوا کاکەیی لە گوڵ بڕوانێت و بە ڕوانگەیەکی جوایەزەوە سەیری گوڵ بکات؛ دە ئاخر پێشەوا خۆی لەنێو پەڕەی گوڵدا دەبینێتەوە بۆیە بەم چەشنە لە گوڵ دەدوێت. ↩ شاعیر، گیان بە وەر گوڵدا دەکات و پاکژترین هەست و نەستی شیعریی دەخاتە نێو دووتوێی پەیڤەکانییەوە و گوزارشت لە جیهانە ڕاستینەکەی گوڵ دەکات و بێڕەحمیی مرۆ پیشان دەدات کە چلۆن بۆ هێورکردنەوەی حەز و ساتە کورتخایەنەکانی دەروونی، ڕۆژانە ئەو هەموو گوڵە شەهید دەکات. [بۆنکردنی گوڵ زۆر دژوارە؛ ئەها! سەیری گوڵ بکەن: نەختێک جار لەنێو لق و پۆپی دەستماندا ملی دەشکێ؛ نەختێک جار لەنێو دەستماندا غەم دەخوات و ڕەش دادەگەڕێ. نەختێک جار زیندەبەچاڵ و نەختێک جار بێکفن و نەختێک جاریش لە هەزار شوێندا لاشەی گوڵ فڕێ دەدرێ؛ دەی خودایە! گوڵ بە دەستی کێ ئەنفال دەکرێ؟] (منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم، پێشەوا کاکەیی، ل۱۲) ↩ شاعیر وەک چلۆن مامەڵە لەگەڵ خودی گیانلەبەرەکانی تردا دەکات، بە هەمان شێوەیش گوڵ دەدوێنێت. [ئەی گوڵ! تۆ موحیبەتیت، چۆن دڵم دێت ڕۆحت بکێشم؛ سەرت لە لەش جیا بکەمەوە و بتکەمە قوربانیی بۆ یارەکەم! ] (هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل۱٤) ↩ پێشەوا هەموو دیوە ئاشکرا و شاراوەکانی گوڵ دەپشکنێت و باخچە بە باخچە، دارستان بە دارستان، پێدەشت بە پێدەشت، سارا بە سارا و کیشوەر بە کیشوەر، شوێنپێی گوڵ دەگرێت و هەر لە ڕێی ئەم گەشتە درێژە شیعریییەوە، خوێنەر بە مەراق و ئازار و مەینەتییەکانی عومری کورتی گوڵ ئاشنا دەکات. لووتکەی خۆشەویستیی لە هەمبەر گوڵدا لەم کۆپلە شیعرییەدا خۆ دەردەخات کە تەنانەت عاشقان بە بکوژی یەکەمی گوڵ دادەنێت: [ئەی گوڵ! گەر ڕۆژێک بێمە سەر مەزارەکەت، دەبێت گشت عاشقانەکان وە ئاگا بێنمەوە، چونکی مەزاری تۆ لەنێو دەستی عاشقاندایە.] (هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل۱٥) ↩ شاعیر ئەوەندە ناسک و نازەنین دەست بۆ پەیڤ دەبات، خوێنەر هەرگیز لە خوێندنەوە تێر نابێت و هەتا دوا کۆپلەیش لەگەڵ خۆی پەلکێشی دەکات. کەم شیعر و دەقی شیعرییت پێ شک دێت بەم چەشنە مێژووی گوڵمان بۆ بگێڕێتەوە و ئەوەندە ناسکبێژانە ئارەقەی شەرم لە بەرانبەر گوڵدا بە هەنیەماندا بتکێتە خوار. [لەو ڕۆژەوەی گوڵ شەهید بووە، هەزاران جەنگ سەریان هەڵداوە؛ هەوەڵین جەنگ بە ناوی عیشقەوە بوو، ئادەم بەرپای کرد بۆ حەوا. چنگەکانی پڕ لە گوڵ کرد و بە عیشقەوە بردییە بەردەم حەوا، گوڵیش وەک ڕۆحلەبەرێکی خودا جاڕی ئەنفالبوونی خۆی دا؛ دە تێبگەن ئەی ئاشقانی خودا! بۆچی سوورەتی 'ئەنفال'نێررا؟ من نێوی هەموو جەنگەکانی دیکەم باش لە بیر نییە، تەنیا ئەو جەنگە نەبێت، کە تا ئەمڕۆش بەردەوامە و نێوی «ڤالانتاین»ـە؛ هەر بۆیەش گشت ساڵێک لە یادی ڕێزگرتنی ئەم جەنگەدا ملیۆنان گوڵ شەهید دەبن و جیهانیش دەبێتە قەسابخانە. ئەفسووس ئەی خودا! کە جیهان وا پڕیێتی لەم گوڵکوژانە.] (هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل۹۷) ↩ دواتر شاعیر، شەیدایی پەپوولە دەنووسێتەوە کە چلۆن لە پێناو یاردا هەموو غەمی دنیا لە کۆڵ دەنێت و هەرگیزیش سکاڵا ناباتە لای کەس. [پەپوولە، شاعیرێکی گوڵدۆستە. لەنێو باغدا گەڵا و دڕکی گوڵەکان دەخوێنێتەوە و شیعری سرووشت دەنووسێ! ٭ پەپوولە هەمیشە غەمناک؛ هەمیشە بێدەنگ و پڕ خەیاڵی پاک. کە دەفڕێ و دەدات لە شەقەی باڵ، سروودی غەریبیی نیشتمان نمایش دەکات بۆ سەرکردەکان! ] (هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل ٥٤-٥٥) === ماویەتی... #everyone #تابعین #الجمیع #followers #highlights #بیری_شیعر_و_خەیاڵی_زمان_زەویی_پلاستیک_وەک_دەرخەری_کێشەکانی_تازەگەریی_شیعری_کوردی #پشکۆکانی_ناو_زمان_و_شیعر_لێکۆڵینەوە_بونیادنانەوەی_ڕووناکەی_لە_گەڕانەوەی_زەردەشتی_ئەحمەدی_مەلادا #ناوەندی_ڕۆشنبیریی_ڕەهەند_ناوەندی_ڕۆشنبیریی_ئەندێشە_ناوەندی_ڕۆشنبیری_و_چاپەمەنییەکانی_کارۆ #شیعرەڕێ_مانیفێستی_یەکەم_پڕۆژەی_یەکەم_بەشی_یەکەم_و_دووەم_ئەفریقانامە_زەمیننامە_بە_تامی_شیعر_ #ئەمریکانامە_بە_تامی_شیعر_ڕۆمانەشیعر_قەسیدە_بەشی_سێیەم_و_چوارەم #زەریا_و_بەستەڵەکی_باشوور_بە_تامی_شیعر_ئۆقیانووسیا_بە_تامی_شیعر_ڕۆمانەشیعر_دەقی‌واڵا_ #شیعرەڕێی_گەلدۆزی_مانیفێستی_دووەم_پڕۆژەی_شیعری_پێشەوا_کاکەیی_گەڕانەوەم_بۆ_ئەفریقا_بەرگی_یەکەم_ #لەنێو_ماساییەکاندا_گیکویوو_و_تیرەی_کچانی_مۆمبی_ئێمبوو_ئێمبێرێییەکان_وەک_درەختێکی_لێکئاڵاو_دەقی‌واڵا #وەک_مێروویەک_باڵم_گرت_بۆ_لای_مێرووەکان_دەقی‌واڵا_بە_حەیرانی_ساراکا_و_چووکایی_بم_بەیتی‌نوێ_شیعر #غەڕغەڕەم_بە_وشەی_یاکووەکان_کردشیعر_ئیلچامووس_و_خەونی_ڕاوەماسی_شیعر_چامە #ڕۆشنایی_و_تاریکاییی_تووگێن_و_پۆکۆتەکان_دقی‌واڵا #ناندی_و_تێریک_و_گیپسیگیس_وەک_سیانەیەک_لە_چاوی_مندا_دەقی‌واڵا_شەش_کێڵگەی_کالێنجین_دەقی‌واڵا #لە_هەر_گەلێکدا_شیعرم_کاژی_خۆی_فڕێ_دەدا_دەقی‌واڵا_ڕۆمانەشیعر_شیعرچامەشیعر_بەیتی‌نوێ_شیعر

🔹#دیداری گوڵ لە منم دیدەوانیی گوڵ دەکەمـی پێشەوا کاکەییدا 🔸نووسین و توێژینەوە: هۆمەر_نۆریاوی 🔻 بەشی دووەم: ♻#کلیلەوشە: #پێشەوا_کاکەیی، #گوڵ، #عیشق، #تەنیایی، #نیشتمان ♻ #هەمیشە_نوێخواز: ↩ پێشەوا کاکەیی هەر لە یەکەم ساتەوەختەکانی ئاوێتەبوون بە دنیای شیعرەوە، هەردەم ڕووی لە داهێنان و نوێخوازی دەبێت و هەرگیز لە مەنزڵێکدا ناوەستێت؛ هەر بۆیە هەر جارە و کە دەگەڕێتەوە ئامێزی شیعر، شارایەک لە دەستەواژە و چەمکی نوێ دەخاتە نێو شیعرەکانییەوە. بە واتایەکی دی، دەکارگرتنی دەستەواژەی نوێباو، یەک لە خەسڵەتە جوایەزەکانی ئەم شاعیرەیە کە خەرمانەی شیعرەکانی پڕپڕی جوانی دەکات. ↩ مەلی تیژڕۆی خەیاڵ لای شاعیر، تابلۆی ئەوتۆی شیعرییمان بۆ دەنەخشێنێت کە مرۆ مەگین هەر نغرۆی نێو ئەو جیهانە نەخشینە شیعرییە بێت هەتا ئەو چێژە ڕۆحبەخشە بۆ ناخ بگوێزێتەوە. ↩ لە لایەکی دیکەوە، پێشەوا بە دیدێکی قووڵی فەلسەفییەوە دەڕوانێتە گوڵ و وەک بوونەوەرێک سەیری دەکات و پێمان دەڵێت: مرۆ ئەو مافەی نییە لەپێناو دامرکاندنەوەی حەز و ئارەزووەکانیدا گیانی گوڵ بکێشێت. ↩ پێشەوا لە «منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم»ـدا بە دەیان چەمک و دەستەواژەی نوێ تێکەڵ بە شیعرەکانی دەکات و باڵادەستبوونی خۆی لامان دەردەخات. [مەردئاکار، ژنحەز، بۆنسرووشت، گوڵڕۆشن، ئەفسوونساز، ئەفسوونکار، ئەفسوونیار، گوڵڕۆح، ڕۆحلەبەر، گوڵدۆست، بەدچارەیی، خۆشچارەیی، پیسدار، ڕۆشندار، هاوغەزەلتاڵ، غەزەلپۆش و غەزەلبار]، شایەت و بەڵگە بۆ سەلماندنی هەمان ڕاستیین. ♻ #توانەوە_لەنێو_عیشقدا: ↩ لەم بەرهەمە شیعرییەدا، شاعیر ئەوەندە قووڵ بەنێو جیهانی عیشقدا ڕۆ چووە، ئیدی بەتەواوەتی لە جیهانی واقیع دابڕاوە و لەنێو ئەو دنیا پڕنهێنییەدا نغرۆ بووە. [عیشق، یانی غەم. غەم قووڵترە لە خەون/قووڵترە لە خەیاڵ/لە واقیع؛ قووڵترە لە جوانی/لە خامۆشی/لە تۆ... قووڵترە لە تەنیاییی هەستی شەمشەمەکوێرە. ٭ عیشق، وشەیەکە ئەبەدییە و دەسووتێت؛ وشەیەکە خۆڵەمێش لەسەر دڵمان بە جێ دێڵێت؛ وشەیەکە دەمانبات بۆ تێگەییشتن لە پریشکی ئاگر؛ وشەیەکە تا قیامەت تینی جەهەندەممان بۆ دێنێت. (هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل٤۰-٤۱) ↩ پێشەوا کاکەیی، پێناسەیەکی قووڵی شیعریی بۆ عیشق دەکات و زۆر ناسکبێژانە وێنەی سەرەتا و ئەنجامی ئاشقبوونمان بۆ دەکێشێت. [عیشق وەختێک سەر هەڵدەدات/دەمارەکانی مێشکمان خەوتوون/ وەختێک لە نێوی دەبەین/چاوەکانمان شەرمەزار دەبن/ وەختێک کە زیندووی بکەینەوە/دەمارەکانی مێشکمان لەق دەبن/ عیشق دەستپێکی نیگایەکە/کە دێت ئاوڕ لە ڕابردوو ناداتەوە. ٭ عیشق شتێکە لە تۆزی سەر گەڵا دەچێت/ گەر بمانەوێت دەستی لێ بدەین، توولی گەڵاکە دەشکێت/ گەر بمانەوێت گەڵاکەی لێ بکەینەوە، تۆزەکەی هەڵدەوەرێت/ گەر بمانەوێت تۆزەکەی کۆ بکەینەوە، کەمێکمان لە بیر دەچێت. (هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل۳٤-۳٥) ↩ پێشەوا عیشق جارێک بە سێبەر دادەنێت و جاری وایە لە لای دەبێتە خۆرەتاو. کەچی جار هەیە دەبێتە سێڵاو. جارێک خنکێنەرە، لێ بڕێک جاریش پیرۆزە. جار وایە لاوازە و جاری دیکەیش تاوانبار. ↩ پێشەوا، گوڵ هەر لەنێو ژینگە و سرووشتە خۆڕسکەکەی خۆیدا بە جوان دەبینێت و کاتێک دەست بۆ ڕۆحی گوڵ دەبردرێت و دەگوێزرێتەوە بۆ شوێنە نادڵخوازەکان، وەک گیانکێشانی مرۆ سەیری دەکات و ئەسرینی بۆ هەڵدەوەرێنێت. ♻ #خەڵوەتی_شاعیر: ↩ بەشێکی فرەی ئەو داهێنانە شیعرییەی ڕووی لە دنیا شیعرییەکەی پێشەوایە، قەرزباری خەڵوەتە دەروونییەکەی شاعیرە؛ لەم سۆنگەیەوە پێشەوا چەندە خۆشبەختە کە لەم جیهانە تاسەرئێسقان جەنجاڵەدا دڵ بە خودی تەنیایی دەسپێرێت و ئەو هەموو داهێنانە شیعرییە بە گوڵجاڕی شیعری کوردی دەبەخشێت. [خودایە! بمکە بە بولبولێکی نێو چەمەنزارەکان، تا بدەم لە شەقەی باڵ. تا دوو عاشق بمگرن و بمخەنە نێو قەفەزێکەوە و گەمەم لەگەڵدا بکەن. تا بە ئایەتی دەنگم، مارەییی دوو عاشق ببڕم و بیانکەمە دەزگیران. تا دوو عاشق دڵخۆش بکەم، هەر بۆ گەمەش شیعرم پێ بڵێن. تا دوو عاشق فرمێسک بڕێژن، تاوێکیش لە تەنیاییی من ڕابمێنن. خودایە! تەنیاییم لیوانێکی سەرەونخوونکراوە و پڕە لە خەیاڵ/ پڕە لە خۆزگەی بەتاڵ/ پڕە لە گۆرانیی شەوانی تاڵ/ پڕە لە نیگا شکاوەکانی غەزەلپۆشی خاڵخاڵ/ پڕە لە شەڕی من و گوڵ/ پڕە لە کڕنووشبردنی خۆم بۆ دڵ/ پڕم لە تۆ، دەتبینم و ناتوانم دەستت لێ بدەم/ پڕم لە عیشق، نامبینیت و دەمەوێت چیرۆکی دڵمت بۆ وەگێڕم/ خودایە! تەنیاییمت پڕ کردووە لە وشە؛ بۆ بەستنەوەی ڕستە/ پڕت کردووم لە مەیل؛ بۆ چنینەوەی یەک دوو بەستە/ پڕت کردووم لە سەرنج؛ بۆ سووتانی دڵم لە بێئومێدیدا/ پڕت کردووم لە مانا؛ بۆ پاداشتی عیشق لە نێو دووکەڵ و 'با'دا. (هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل۸۳) ♻ #نیشتمانی_شاعیر: ↩ شاعیر خاوەنی ئەزموونێکی بەرفراوانی شیعرییە و خوێندنەوەیەکی هەمەلایەنە و وردی بۆ جوگرافیای گەردوون هەیە و گەشتە شیعرییەکەیشی ڕووی لە کوێی ئەم گێتییە بێت، هەر بە نیشتمان کۆتایی دێت و سەرەنجام هەر دەگەڕێتەوە مەدارە ئاشناکەی دڵ، واتە خودی نیشتمانەکەی. پێشەوا، شاعیرێکە شەیدای هەموو نیشتمانە دوورەدەستەکان، کەچی بۆ دواگەشت هەر دەگەڕێتەوە ئامێزی ئەو نیشتمانەی تا چەندە دوورتر بڕوات و لە هەمبەریدا دەم بە سکاڵایش بێت، هێشتا ناتوانێت بە فەرامۆشیی بسپێرێت. [من خەڵکی ڕووناکیم و لە جەمسەری گوڵەوە لە دایک بووم، بەنێو جەمسەری دڕکوداڵیشدا دەڕۆم و ڕۆشناییی گوڵ هەر دەبینم.] ٭ سەرێکم دا لە سیبریا و چوومە نێو سەهۆڵبەندانەکان، دەمدی دوو عاشق لەگەڵ تووتکەیەکی تووکنی سپیدا لەنێو بەفردا سەما دەکەن؛ منیش لە غەریبیدا هەموو خەیاڵم بە گوڵە جوانەکانی کوردستانەوە سەرقاڵ دەکرد. ٭ سەرێکم لە ئۆزبەکستان دا و چوومە نێو باغەکانی سەمەرقەند، ئەوەندە مەست بووم، خەریک بوو گشت باغەکان بە ڕەگەوە هەڵبقەنم. ئیدی بیرم کردەوە و بڕیارم دا دەستبەجێ بگەڕێمەوە بۆ کوردستان، بۆ وەی بتوانم سەرتاپا نیشتمانەکەم بە گوڵەشێلاقە و لالەعەباسە پڕ بکەم. (هەمان سەرچاوەی پێشوو، ل۹۰-۹۱-۹۲) ♻ #زمان_و_شاعیر: ↩ پێشەوا، یەک لەو دەگمەن شاعیرانەی ئێستایە کە بایەخێکی تایبەت بۆ ڕێزمان و ڕێنووس دادەنێت و پاراستنی زمانێکی پوخت و پاراوی لا گەلێک گرینگە و دەکرێت بڵێم تا چەندە زانستییانە بەرەو ڕووی شیعر دەبێتەوە، دە هێندەیش شارەزایانە و زانستییانە مامەڵە لەگەڵ ڕێنووس و ڕێزماندا دەکات و هەڵەیەکی ئێجگار کەم دەکەوێتە نێو بەرهەمەکانیەوە. ↩ هەنووکە بەرهەمە شیعری ئەوتۆت پێ شک دێت کە هەر لە نووسینی سەر ڕووبەرگەوە هەتا بە ناواخنەکەی، پڕاوپڕە لە هەڵە و پەڵەی ڕێزمانیی و ڕێنووسیی و خوێنەر هەر زۆر زوو لە خوێندنەوەی بەرهەمە شیعرییەکە، بێتاقەت و وەڕەز دەبێت و دەستبەرداری دەبێت. ↩ دەکارگرتنی وشە و دەستەواژەی ناستاندەرد لەنێو شیعری ئێستای کوردییدا دەمێکە بووەتە باو و هەر شاعیرێک بە گوێرەی شێوە ئاخاوتنی دەڤەر و ناوچەکەی خۆی، لەم چەشنە پەیڤانەیش دەخاتە نێو چوارچێوەی شیعرەکانیەوە. ↩ شاعیر پێویستە وریای ئەوە بێت کە بەری خامەکەی نابێت تەنێ ڕووی لە ناوچە و دەڤەرێک بێت و گەرەک زمانێک دەکار بێنێت کە خۆ بە سنوورێکەوە نەبەستێتەوە و لەپێناو چەند وشەیەکی سەرزاراندا، زمانی نووسینەکەی بۆ ئاستی زمانی کووچە و کۆڵان دانەبەزێنێت. ↩ جاران هەندێک شاعیر لەبەر لاسەنگبوونی شیعرەکەیان، هەندێک جار بە ناچاری پەنایان بۆ وشە و دەستەواژەی ناستاندارد دەبرد کەچی زمانی ئێستای کوردی شۆڕشێکی بەرفراوانی بەسەردا هاتووە و خەرمانەی وشە ئەوەندە زەنگین دەنوێنێت کە ئیتر چ پێویست ناکات شاعیر لە دەرکەی ئەو چەشنە پەیڤانە بدات. یەک لە خاڵە جیاوازەکانی زمانی شاعیر و ڕەشۆکیش هەر ڕووی لەم بوارەیە کە پێویستە شاعیر دەوری پاسەوانی زمانیش بگێڕێت و زمانەکەیشی وەک هزرەکەی، پێشڕەو بێت. لە زمانی نووسینی چیرۆک و ڕۆماندا کە نووسەر سەر دەکێشێتە نێو هەموو هۆبە و هەوار و ناوچە و دەڤەرێک و ئاشنای زار و بنزارەکان دەبێت، هیچ کێشە نییە ئەگەر بە دەیان وشە و دەستەواژەی نێو کووچە و کۆڵانیش بخاتە نێو دووتوێی نووسینەکەیەوە بەڵام بۆ شاعیرێکی پێشڕەو، ئەمە لەبری شیعرەکەی کورت دەکاتەوە. خۆشبەختانە پێشەوا لەم ڕەهەندەیشەوە جوایەزە و زۆر کەم شیعری بەو دەردە دەچێت. ئەگەریش وشە و دەستەواژەی ئەوتۆ ئاوێتەی نێو شیعرەکانی بێت دڵنیام یان بۆ مەبەستێکی بەرچاو دەکاریان دێنێت یاخۆ ڕەنگە هەڵەی تایپ و پیتچنی بەو دەردەی بردبێت. ..... ♻ #دەرەنجام: ↩ شۆڕبوونەوە یان بە واتایەکی ڕاستتر، قووڵبوونەوە لەنێو دنیا شیعرییەکەی پێشەوا کاکەییدا هەر لە یەکەم هەوڵە شیعرییەکانییەوە هەتا بە ئێستا ئەوەمان لا دەسەلمێنێت کە شاعیر بە شێوازێکی زانستییانە دووی شیعر کەوتووە، بەڵام هەرگیز ڕۆحی شیعریی وەک زۆر شاعیری بەناو ئاڤانگارد و پێشڕەوی هەنووکە لەبەر شیعر دانەماڵیوە و شیعرەکانی پڕیانە لە جمەی مەلی تیژڕۆی خەیاڵ، دەستەواژەی نوێ، ڕیتمێکی زۆر جار ئاهەنگین، وێنەی تازە، مۆسیقای ناوەوە، داهێنان و نوێخوازی و خوێنەر هەرگیز بە دەم خوێندنەوەی شیعرەکانیەوە هەست بە شەکەتی ناکات. پێشەوا لە بەرهەمی «منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم»ـدا هەمان توانای شیعری دەکار گرتووە و هەگبە شیعرییەکەی پڕپڕی گوڵ دەکات و بە دیدێکی جوایەز دەڕوانێتە جیهانی گوڵ. ئامادەیە هەموو گیانی خەڵتانی خوێن بێت لێ ئازاری ڕۆحی گوڵ نەدات. پێشەوا لەم بەرهەمەدا لێوڕێژی مرۆڤدۆستییە و بە هەمان دیدیش دەڕوانێتە گوڵ. #ژێدەر: ۱- ئەفریقانامە و زەمیننامە بە تامی شیعر، (پڕۆژەی یەکەم و دووەم،) «شیعر، پەخشان، پەخشانەشیعر و گێڕانەوە،» چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۸؛ ۲- ئەمریکانامە بە تامی شیعر، (پرۆژەی سێیەم و چوارەم،) «ڕۆمانەشیعر/قەسیدە،» چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۸؛ ۳- گەردووننامە، شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، بڵاوکراوەکانی کتێبی نووسیار، سلێمانی، ۲۰۱۹؛ ٤- منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم، شیعر- چامە، چاپی دووەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۹؛ ٥- ژیان لە فەرهەنگدا، وتووێژی دەنگی ئەمریکا لەگەڵ شاعیر؛ ٦- کۆمەڵە ماڵپەڕێکی کوردی. ٭ لە ژمارە: ٤٩ی هەفتەنامەی زەمەن، ڕۆژی سێشەممە، ۳۱ـی ۱۲ی ٢٠١٩دا بڵاو بووەتەوە. ===== #everyone #تابعین #الجمیع #followers #highlights #بیری_شیعر_و_خەیاڵی_زمان_زەویی_پلاستیک_وەک_دەرخەری_کێشەکانی_تازەگەریی_شیعری_کوردی #پشکۆکانی_ناو_زمان_و_شیعر_لێکۆڵینەوە_بونیادنانەوەی_ڕووناکەی_لە_گەڕانەوەی_زەردەشتی_ئەحمەدی_مەلادا #ناوەندی_ڕۆشنبیریی_ڕەهەند_ناوەندی_ڕۆشنبیریی_ئەندێشە_ناوەندی_ڕۆشنبیری_و_چاپەمەنییەکانی_کارۆ #شیعرەڕێ_مانیفێستی_یەکەم_پڕۆژەی_یەکەم_بەشی_یەکەم_و_دووەم_ئەفریقانامە_زەمیننامە_بە_تامی_شیعر_ #ئەمریکانامە_بە_تامی_شیعر_ڕۆمانەشیعر_قەسیدە_بەشی_سێیەم_و_چوارەم #زەریا_و_بەستەڵەکی_باشوور_بە_تامی_شیعر_ئۆقیانووسیا_بە_تامی_شیعر_ڕۆمانەشیعر_دەقی‌واڵا_ #شیعرەڕێی_گەلدۆزی_مانیفێستی_دووەم_پڕۆژەی_شیعری_پێشەوا_کاکەیی_گەڕانەوەم_بۆ_ئەفریقا_بەرگی_یەکەم_ #لەنێو_ماساییەکاندا_گیکویوو_و_تیرەی_کچانی_مۆمبی_ئێمبوو_ئێمبێرێییەکان_وەک_درەختێکی_لێکئاڵاو_دەقی‌واڵا #وەک_مێروویەک_باڵم_گرت_بۆ_لای_مێرووەکان_دەقی‌واڵا_بە_حەیرانی_ساراکا_و_چووکایی_بم_بەیتی‌نوێ_شیعر #غەڕغەڕەم_بە_وشەی_یاکووەکان_کردشیعر_ئیلچامووس_و_خەونی_ڕاوەماسی_شیعر_چامە

🔹 [چەمکی گوڵ لە دیوانی (منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم) ـی پێشەوا کاکەییدا، بەپێی میتۆدی هەڵوەشاندنەوەگەرایی] 🔸 توێژەران: کاروان سەلیم قەیتەران و هاوکار محەمەد ڕەشید === کورتەیەک: ته‌وه‌ری دووه‌م: (چه‌مکی گوڵ) له‌ دیوانی (منم دیده‌وانیی گوڵ ده‌که‌م) ـی (پێشه‌وا کاکه‌یی) ـدا* به‌پێی میتۆدی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌گه‌رایی: ده‌رباره‌ی چەمكی گوڵ و چۆنییەتی بەكارهێنانی لە شیعری (كلاسیک و نوێگەری و هاوچەرخ) ئاشنایەتییەكمان پەیدا كرد لە بەشی پێشوودا، هەرقۆناغێك لەو قۆناغانە شێوەی بەكارهێنانی گوڵی تێدا جیاواز بوو، به‌ڵام (پێشەوا كاكەیی) وه‌کوو شاعیرێکی هاوچه‌رخ له‌ شیعری هاوچه‌رخیشدا جیاواز (چه‌مکی گوڵ) ـی به ‌کار هێناوه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌مه‌ له‌ دیوانی (منم دیده‌وانیی گوڵ ده‌که‌م) ـدا، به‌ ئاشکرا هه‌ستی پێ ده‌کرێت، ئه‌مه‌ش بێگومان له‌گه‌ڵ ده‌ستوور و بنه‌ماکانی یه‌کێک له‌ تیۆره‌ ڕه‌خنه‌ییه‌ هاوچه‌رخه‌کانی بواری ڕه‌خنه‌ به‌ ئاشکرا هه‌ستی پێ ده‌کرێت، ئه‌ویش تیۆری ڕه‌خنه‌ی (هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ گه‌رایی) ـیه‌. لە لایەكی تریشەوە، شاعیرەكان كە بە هەستناسکی ناسراون، ئەوانیش ڕۆحی گوڵیان كێشاوە، وەكوو قوربانییەك لە بەردەم یاردا دایان ناوە، شاعیریش وەكوو مرۆڤ و سروشتدۆستێك و گوڵدۆستیك لەم هەموو جەلادی ڕۆحكێشانەی گوڵ بێزار دەبێت و دژی هەموو ئەوانە دەوەستێتەوە كە ئازاری گوڵ دەدەن، بە زمانێكی فەلسەفیانە داوا لە گوڵ دەكات ببێتە پاسەوانی و ئه‌مه‌ش بێگومان دژی ئه‌و چه‌مک و تێڕوانینه‌ی گوڵه‌، که‌ له‌ قۆناغه‌کانی پێشووی شیعری کوردیدا ڕه‌نگی دابووه‌وه‌ و له‌گه‌ڵ ناوه‌ڕۆکی ڕه‌خنه‌ی (هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ گه‌رایی) یه‌کده‌گرێته‌وه‌. شاعیر، به‌شیوه‌یه‌کی جیاواز و مرۆڤدۆستانە لە گۆشه‌نیگای خۆیەوە دەڕوانێته‌ گوڵ و ئەو پێی وایە ڕوحێكی هاوبەش لە نێوان گوڵ و مرۆڤدا هەیە، كە هەردووكیان لە خۆڵ و ئاو دروست بووە. وەلێ جیاوازییەك لە نێوان ئەم دوو ڕۆحەدا هەیە، ئەویش ئەوەیە كە گوڵ بووەتە قوربانی مرۆڤ و مرۆڤیش جەلادی گوڵه‌. گوڵ بەردەوام كراوەتە قوربانی حەز و ئارەزووە خۆویستەكانی مرۆڤ بە هەردوو ڕەگەزەوە، جارێ بەناوی عەشق و جارێ بەناوی پیرۆزی و جارێ بۆ سەر كێلی مردووەكان و جارێ لەسەر مێزی سیاسیەكان و جارێ لەبەر جوانییەكەی. بۆ نموونه‌ شاعیر له‌ شیعرێکدا ده‌ڵێت: وەرن بۆ دیدەنی باغ جا سەیر بكەن: گوڵ چۆن سەرنجمان دەبات. وەرن بۆ بۆنكردنی گوڵ، جا بزانن: بۆنی چۆن دەماغمان دەبات. (منم دیده‌وانیی گوڵ ده‌که‌م، چ٢، ٢٠١٩: ٨.) له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م شیعره‌دا، شاعیر وه‌کوو بانگخواز و سه‌رمه‌شقێک ده‌ر ده‌که‌وێت، وه‌کوو ئه‌وه‌ی له‌ شوێنێکی به‌رز و له‌سه‌ر مینبه‌رێکه‌وه وه‌ستابێت و بانگی نوخبه‌یه‌ک له‌ کۆمه‌ڵ بکات، ئه‌و نوخبه‌یه‌ش بێگومان خوێنده‌واران و ڕۆشنبیرانن بۆ ناو گوڵ و گوڵزار، شاعیر هه‌وڵ ده‌دات هه‌ستی بینین که‌ به‌ وشه‌ی (سه‌رنج) و عه‌قڵ که‌ به‌ وشه‌ی (ده‌ماغ) به‌رجه‌سته‌ی کردوون، هه‌وڵی داوه‌ له ‌نێوان دڵ و ئه‌قڵدا هاوسه‌نگی دروست بکات، له ‌به‌رانبه‌ر جوانیی گوڵدا، ئه‌مه‌ش ده‌رخه‌ری ئه‌و ڕاستییه‌یه‌ که‌ شاعیر تێڕوانینێکی تر و ده‌لاقه‌یه‌کی تری بۆ چه‌مکی گوڵ کردۆته‌وه‌، که‌ خوێندنه‌وه‌یه‌کی تره‌ بۆ بۆ سروشت به‌گشتی و گوڵ به‌تایبه‌تی، لێره‌شه‌وه‌ پڕۆسه‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌گه‌رایی ده‌ست پێ ده‌کات به‌وه‌ی که‌ هه‌م شاعیر و هه‌م ڕه‌خنه‌گر خاوه‌نی گۆشه‌نیگای جیاوازن بۆ چه‌مکی گوڵ. شاعیر له‌ دوا دێڕه‌کانی ئه‌م شیعره‌دا ده‌ڵێت: ئەها! سەیر بكەن: ئەوە ئێمەین/ لە بەردەم گوڵدا سوژدە بۆ عیشق دەبەین/ تا گوڵ عیشقمان بگەیەنێتە لای ئافرەت/ ئەوە ئافرەتیشە/ لە بەردەم گوڵدا عیشقمان شەرمەزار دەكات. (منم دیده‌وانیی گوڵ ده‌که‌م، چ٢، ٢٠١٩: ٨.) ئه‌گه‌ر له‌م پارچه‌یه‌ ورد ببینه‌وه،‌ ده‌بینین که‌ شاعیر زۆر ئه‌قڵانی هه‌ڵوه‌سته‌ له‌سه‌ر سێ جه‌مسه‌ری گرنگی جوانی له‌ شیعردا ده‌کات، ئه‌وانیش (گوڵ و ئافره‌ت و عه‌شق) ـن، هه‌میشه‌ش په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆ له‌ شیعری پێشتریش له‌ نێوان ئه‌و سێ جه‌مسه‌ره‌دا هه‌بووه‌، به‌ زۆریش په‌یوه‌ندییه‌که‌ هاوکێشه‌یه‌کی ئاوای دروست کردووه‌، پێشکه‌شکردنی گوڵ له ‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌ له ‌پێناو ده‌رخستنی عیشقی بۆ ئافره‌ت، به‌ڵام شاعیر لێره‌دا به‌ دیدێکی ئه‌قڵانی و ڕه‌خنه‌ئامێزه‌وه‌ له‌ هاوکێشه‌که‌ی پێشتر ده‌ڕوانێت و ده‌یه‌وێت پێمان بڵێت که‌ چیتر ناکرێت گوڵ ببێته‌ قوربانی بۆ ده‌ستی یار، که‌ پێشتر هه‌میشه‌ و له‌ شیعری پێشتردا گوڵ بۆ یار سه‌ربڕاوه‌ و زۆر جاریش یار هیچ ئه‌رزشێکی به‌ گوڵه‌که‌ نه‌داوه‌ و وه‌کوو گه‌یه‌نه‌ری خۆشه‌ویستی سه‌یری نه‌کردووه‌، لێره‌دا شاعیر ته‌کنیکی به‌که‌سکردن (personification) له ‌به‌رانبه‌ر چه‌مکی (گوڵ) ـدا به ‌کار دێنێت. له‌ پارچه‌یه‌کی تردا ده‌ڵێت: بۆنکردنی گوڵ زۆر دژواره‌؛ ئه‌ها! سه‌یری گوڵ بکه‌ن: نه‌ختێک جار له‌نێو لق و پۆپی ده‌ستماندا ملی ده‌شکێ؛ نه‌ختێک جار له‌نیو ده‌ستماندا غه‌م ده‌خوات و ڕه‌شداده‌گه‌ڕێ. (منم دیده‌وانیی گوڵ ده‌که‌م، چ٢، ٢٠١٩: ١٢.)

پێشه‌وا کاکه‌یی، له‌ دیده‌وانیی گوڵدا لێدوانێک ده‌رباره‌ی چامە و شیعری 'منم، دیده‌وانیی گوڵ ده‌که‌م'ـی پێشەوا کاکەیی عەلی حوسێنی ====== شێعر چییه‌ و چ پێناسه‌یه‌کی بۆ ده‌کرێت یان بۆی کراوه،‌ زۆر جار پێوه‌ندیی به‌ ئاستی سه‌لیقه‌ و هزری تاکه‌کانه‌وه‌یه‌. هه‌ندێک جار، دیالۆگێ یان چه‌ند ڕسته‌یه‌کی کورت له‌ زمانی دانیشتوویه‌کی به‌ساڵاچووی گوندێکه‌وه‌ ده‌توانێت خۆ له‌ شێعر نیزیک بکاته‌وه‌ و له‌ ئاستێکی به‌رچاودا شێعرییه‌تی تێدا بێت. شێعر وه‌ک گفتۆگۆی نێوان مرۆڤ و سرووشت یان پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌، له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ بوونی هه‌بووه‌ و لاپه‌ڕه‌گه‌لێ له‌م بواره‌دا تۆمار کراون و ئێستاکه‌نه‌ش نووسراوه‌ی له‌م چه‌شنه‌ بوونی هه‌یه‌ و ڕه‌نگه‌ ته‌نیا چۆنێتی داڕشتنی ده‌قه‌که‌ جیاوازی هه‌بێت و به پێی شوێن و کات گۆڕان به ‌خۆوه‌ ببینێت. شەیکسپێر، فه‌قێ ته‌یران، مه‌ولانا، مه‌وله‌ویی تاوه‌گۆزی، سوهراب سپێهری و... له‌م بواره‌دا لاپه‌ڕه‌گه‌لێکیان له‌ مێژوودا وه‌ک یادگار له‌ پاش خۆیان به‌ جێ هێشتووه‌. دیالۆگ له‌ شێعردا به‌رده‌وام هه‌بووه‌ و ڕه‌نگه‌ درێژه‌شی ببێت. وتووێژ له‌ شێعردا جگه‌ له‌وه‌ی ئاستی پۆلیفۆنی ده‌باته‌ سه‌ره‌وه،‌ چه‌شنێک له‌ سه‌رزینده‌یی و چریسکانه‌وه‌ به‌ په‌یڤ زیاد ده‌کات و به‌رده‌نگی شێعره‌که‌ به‌ واق وڕمان و حه‌ز و ئاره‌زوویه‌کی زۆرتره‌وه‌ له‌ شێعره‌که‌ ده‌ڕوانێت و گشتێتیی ده‌قه‌که‌ به‌ زه‌ینییه‌تێکی تامه‌زرۆتره‌وە وه‌رده‌گرێت. له‌ چامە-شیعری 'منم دیده‌وانیی گوڵ ده‌که‌م'ـدا، که‌ یه‌کێک له‌ کۆمه‌ڵه‌شێعره‌ بڵاوکراوه‌کانی پێشه‌وا کاکه‌یییه‌، زۆر جار حه‌ز و خولیایه‌کی برووسکه‌ئاسا له‌ به‌رده‌نگدا درووست ده‌بێت که‌ له‌ پاسه‌و‌انیی سرووشتدا ده‌بێت ئه‌وپه‌ڕی هه‌وڵ و تێکۆشان نیشان بدرێت؛ زۆر جاریش ده‌راوی ده‌قه‌که‌ به‌ جاده‌ی خه‌یاڵ یان ڕه‌نگه‌ واقیعدا ناوشیاری‌ به‌رده‌نگ به‌ره‌و گۆڕه‌پانی جه‌نگ له‌گه‌ڵ مرۆڤه‌ که‌لله‌ڕه‌قه‌کان ڕاکێش بکات. شاعیر به‌ جوانی له‌و هه‌قیقه‌ته‌ ئاگادارمان ده‌کاته‌وه‌ که‌ گرنگیدان به‌ خاک وه‌ک لانکه‌ی مرۆڤ، ئاژه‌ڵ، گوڵ و گیا و زینده‌وه‌رانی دیکە، له‌ سه‌رووی هه‌موو شتێکه‌وه‌یه‌. گرنگیدان به‌ گوڵ وه‌ک ده‌رکه‌وته‌ و ترووسکه‌یه‌ک له‌ دایکی خاک، وه‌ هه‌روه‌ها وه‌ک خواوه‌ندیی جوانی له‌ نێوان هه‌موو دیارده‌گه‌لی سرووشتیدا له‌وپه‌ڕی پێویستیدایه‌. شاعیر، ده‌یه‌وێت بڵێت ئه‌و مامه‌ڵه‌یه‌ی وا له‌گه‌ڵ سرووشت ده‌یکه‌ین مامه‌ڵه‌یه‌کی نامرۆڤانه‌یه‌ و چیدی ده‌ستکاریی سرووشت نه‌که‌ین و بهێڵین خاک به‌ جوانییه‌کانییه‌وه‌ بژی و درێژه‌ به‌ ته‌مه‌نی گرانبایی خۆی بدات. پێشه‌وا کاکه‌یی، چه‌مه‌ری یان بڵێین مه‌رسییه‌یه‌‌کی خه‌مناکانه‌ بۆ گوڵ وه‌ک جوانترین دیارده‌ی سرووشت ده‌گێڕێت. شاعیر له‌م چه‌مه‌ریییه‌دا، که‌ ڕاسته‌وخۆ له‌گه‌ڵ خودی گوڵ ده‌دوێت، به‌ چه‌شنێ له‌ چه‌شنه‌کان ڕه‌نگه‌ ویستبێتی پۆلیفونی بێنێته‌ ناو شێعره‌که‌وه‌، به‌ڵام مخابن ڕه‌نگه‌ زۆر به‌ که‌می ڕوخسه‌ت به‌ خودی گوڵ وه‌کوو گه‌وره‌ترین قوربانیی سرووشت درابێت که‌ له‌ گفتوگۆکه‌دا ئاماده‌ بێت. هه‌ر به‌م که‌مبوونی پۆلیفۆنی و به‌شدار نه‌بوونی گوڵ له‌ دیالۆگه‌که‌شدا به‌رده‌نگ وا هه‌ست ده‌کات که‌ شێعره‌که‌ له‌ حاڵه‌تی تاکده‌نگی وه‌ده‌ر هاتووه‌ و چه‌شنێک له‌ شیوه‌نی شاراوه‌ی گوڵ له‌ په‌لوپۆی وشه‌کانی شاعیره‌وه‌ خۆ ده‌نوێنن. مرۆڤ، سرووشت، گوڵ و گیا و هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی ده‌بنه‌ قوربانی، هیچکه‌س ناتوانێت شایه‌تییه‌کی چڕوپڕ له‌سه‌ر قوربانیبوونیان بدات، مه‌گه‌ر خودی خۆیان ئه‌و شایه‌تییه‌ به‌ کرده‌وه‌ ده‌ربێنن که‌ ئه‌وه‌ش له‌ ئاستێکی نائه‌گه‌ردایه‌ و قوربانییه‌که‌ له‌ جیهانی عه‌ده‌مه‌وه‌ ڕه‌نگه‌ نه‌توانێت شایه‌تی له‌سه‌ر قوربانیبوونی خۆی بدات. ئاگامبێن گوته‌نی: شایه‌تیی ڕاسته‌قینه‌ ئه‌و شایه‌تییه‌یه‌ که‌ قوربانی له‌سه‌ر خۆی ده‌یدات‌. له‌م کۆمه‌ڵه‌شێعره‌دا، هه‌ر وه‌کوو ئاماژه‌م پێدا شاعیر ویستوویه‌تی خودی قوربانی بێنێته‌ گۆڕه‌پانی دیالۆگه‌وه‌، به‌ڵام به ‌هۆی به‌شداری نه‌دانی ڕاسته‌وخۆی گوڵ له‌م دیالۆگه‌دا، ڕوخسه‌ت نه‌دراوه‌ قوربانی بێته‌ گۆ و شایه‌تییه‌که‌ چڕوپڕتر و ڕاسته‌قینه‌تر بێت؛ که‌ به‌م کاره‌ش هه‌م ئاستی پۆلیفۆنی هه‌ڵده‌کشا و هه‌م شایه‌تییه‌که‌ ده‌بووه‌ شایه‌تیی قوربانی له‌سه‌ر خودی خۆی. ئه‌م کۆمه‌ڵه‌شێعره‌، ئه‌گه‌رچی له‌باری مۆسیقاوه‌ هه‌ندێ جار له‌ په‌خشان ده‌کات، به‌ڵام هه‌رچی هه‌یه‌ به‌ ڕای من شێعرییه‌ت و نواندنه‌وه‌ی شعوور تێیدا له‌ سه‌رێیە و له‌گه‌ڵ ئاخافتن و نووسراوه‌ی ئاسایی به‌ ته‌واوی جیاوازیی هه‌یه‌ و زۆر جار به‌رده‌نگ دێنێته‌ سه‌ر سووڕمان و ڕاچڵه‌کان. له‌ بواری پاراستنی سرووشت و په‌یامی ژینگه‌پارێزییه‌وه‌، به ‌ڕای من ئه‌م کۆمه‌ڵه‌شێعره‌، چه‌شنێک له‌ که‌م وێنه‌یی و ده‌گمه‌نیی تێدایه‌ و مرۆڤه‌کان وه‌ ئاگا دێنێته‌وه‌ که‌ چیدی سه‌ره‌ڕۆ و ده‌ستدرێژکه‌ر نه‌بن. له‌ بواری کۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌ ئه‌م کتێبه‌ ئه‌و په‌یامه‌ی پێیه‌ که‌ پاراستنی نه‌زم و دیسیپلین له‌ سه‌رووی هه‌موو شتێکه‌وه‌یه‌. شێعر چه‌شنێکه‌ له‌ هونه‌ر و له‌ زۆرێک له‌ ڕوانگه‌کانه‌وه‌ نابێت هونه‌ر ئاوێته‌ی سیاسه‌ت بکرێت و دروشمئاسا بێت؛ له‌م کۆمه‌ڵه‌شێعره‌شدا، شاعیر به‌ خۆپاراستتن له‌ دروشمئاساکردنی ده‌قه‌که‌، به‌ هێمنی و له‌ سه‌ره‌خۆ پلاری توانجئاسای خۆی ده‌گرێته‌ سیاسه‌توانان و ناڕاسته‌وخۆ وه‌ک تاقمی سه‌ره‌ڕۆ و هه‌ڕێژ و په‌ڕێژکه‌ری کۆمه‌ڵگە ده‌یانناسێنێت؛ وشه‌کان ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن که‌ ئه‌و توێژه‌ له‌ کۆمه‌ڵگەدا توێژێکی بێ دیسیپلینن و له‌ بواری شعووره‌وه‌ هیچ له‌ توێژی پایین ده‌ستی کۆمه‌ڵگە سه‌رتر نین و بگره‌ به‌ چه‌ندین پله‌ خوارتریشن؛ ئه‌مه‌ له‌ حاڵێکدایه‌ که‌ له‌ دۆخێکی ئاساییدا سیاسه‌توانان ده‌بێت په‌ره‌پێده‌ری نه‌زمی کۆمه‌ڵایه‌تی بن. ====== سه‌رچاوه‌کان: ١- چامە-شیعری' منم دیده‌وانیی گوڵ ده‌که‌م'ـی پێشه‌وا کاکه‌یی، چاپی دووەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠١٩. ٢- وتارێک له‌سه‌ر شایه‌تی چاپکراو له‌ گۆڤاری نه‌رێکاردا، نووسراوه‌ی جۆرجیۆ ئاگامبێن بیرمه‌ندی ئیتالیایی، به‌ وه‌رگێڕانی عه‌لی حسه‌ینی و مه‌نسوور ته‌یفووری. ٣- نظریه‌ی شعر سپید، حرفهای احمد شاملو در مورد شعر و شاعری، هیوا مسیح. ٤- رستاخیز کلمات، شفیعی کدکنی. ==== لە هەفتەنامەی سیروان لە سنە بڵاو بووەتەوە

🔹تێڕوانینێکی بەردەوام و دابڕانێکی هەمیشەیی لە شیعری [ئەی مرۆڤ]ـی پێشەوا کاکەییدا ♻ لە کتێبی: مەکە لە مەککە مینەی نانەجیب کە هۆشت هەر لای مەمکە! 🔸 نووسینی: بەکر موراد ==== 🔻 ئەوەی لێرەدا سەرنجڕاکێشە، پێشەوا کاکەیی لە شیعری «ئەی مرۆڤ»ـدا دەمانباتەوە بۆ ئەو دابڕانە ھەمیشەییەی کە مرۆڤ لەگەڵ خودی خۆیدا و دیسانەوە لەگەڵ سروشتدا بەرپای کردووە. مرۆڤ لەو پەیمانە سروشتییە دەرچووە، کە ھەر لە ڕۆژەکانی سەرەتای بوون دەبوایە پەیوەست بێت پێی، ئەوەش بۆ دوو ھۆکار: یەکەمیان: لەخۆباییبوون، کە ئیتر «من» جودام لەوانەی کە لە دەوروپشتمن. ھەر لەوکاتەوە «منێکی» ساختەی درووست کرد، کە ئیتر ئەم لە ناوەند/ سەنتەردایە، دەبێت ھەموو گەردوون سوژدە ببەن بۆی. دووەمییان: ئامانجێک « ئۆبژە» واھیمەی بۆ خۆی درووست کرد، کە دەبێت پێی بگات؛ ئامانجێک لە شێوەی بەھەشت، باخی عەدەن، بۆیە لەژێر سێبەری ئەو خەیاڵە درووستکراوەدا وێڵە، کە ھەرگیز پێی ناگات. لە بیری چوو کە خودی ژیان ئامانجە و دەمێکە بە دەستی ھێناوە. لە کاتێکدا ڕووەک و گیانداران بێ بیرکردنەوە، ھەموو ساتێک سوپاسگوزاری سروشت و پەروەردەگارن. «ئه‌ی مرۆڤ، چیدی من ناچمه‌وه‌ سه‌ر ڕه‌چه‌ڵه‌كی تۆ. چیت دابوو له‌ شیكاری مه‌یموون؛ له‌ سڕبوونی بۆق و ته‌پبوونی كیسه‌ڵ. چیت دابوو له‌ ئێرەییبردن به‌ ته‌مه‌نی دایناسۆڕ و بژێوی مۆریانه.‌» لێرەوە، پێشەوا کاکەیی گاڵتەئامێز و سەرزەنشتانە لە ڕەچەڵەکی مرۆڤ خۆی بێبەری دەکات. دیارە دەیەوێت پێمان بڵێت ئەم خۆماندووکردنە بە ئاژەڵ و گییاندارانەوە بۆچی! ھێشتا تۆ خۆت ناناسی، لە بیرت چوو کە خۆشت پێکھاتەیەکی سروشتیت! ئەمەش جۆرێکە لە گومڕایی کە داھێنەرەکەی مرۆڤە. «چی سه‌رقاڵیێكت بۆ خۆت تووش كرد: به‌ جیكاری ئایین و فه‌لسه‌فه.‌ به‌ توانه‌وه‌ی عیشق و مه‌عریفه‌.» تەماشا بکەن، لێرەدا کاکەیی بە بیرمان دێنێتەوە کە مرۆڤ چەند فێڵبازانە بە ناوی ئایین و فەلسەفەوە، بە ناوی عیشق و مەعریفەوە، سروشت و گەردوون لەت دەکات و دەیکاتە پێکھاتەیەکی دووانەیی/ دوالیزم. (Duality) «چیت دابوو له‌ دار زه‌یتوون و هه‌نجیر، چ زاتێک سوێندی پێ خواردووه.‌» ببینن، لێرەدا کاکەیی چۆن ڕامان دەچڵەکێنێت و بیرمان دەخاتەوە کە چۆن مرۆڤ بۆ مەبەستە خۆپەرستییەکانی خۆی پەنا بۆ پیرۆزکردن و پیسکردنی ڕووەکەکانیش دەبات؛ ئەمە دەستکردی مرۆڤە کە ھەنجیر و زەیتوون پیرۆزە، لە سروشتدا ھەرگیز شتێک بوونی نییە بە ناوی پیرۆزی، بۆیە شوێن خواردنیش دەبێتە کارێکی زیادەڕۆیی و جوداکاری. لە بیری چوو کە خۆشی بەشێکە لە گەردوون، پێوست بە سوژدەبردن نییە، ئەگەر پیرۆز بێت ھەمووی پیرۆزە، وە بە ڕاستی ھەمووی لە ناوەند/ سەنتەردایە، شتێک نییە لە دەرەوەی ئەم گەردوونە، واتا شتێک نییە بە ناوی کەنار و ناوەند، کە واتە ئەم دابڕانە بۆ؟ «ئیشت به‌ جه‌نگه‌ڵستان چی بوو، بولبول چلۆن ده‌خوێنێت. كوكوختی له‌ كوێدا هێلانه‌ چێ ده‌كات. له‌گه‌ڵ نووسینی شیعرێک: بولبول له‌ خوێندن كه‌وت، كوكوختی له‌ باڵ كه‌وت.» شۆڕشی پیشەسازی، کە بە دوای شۆڕشی کشتوکاڵیدا ھات، زیاتر مرۆڤی لە ڕەوتە سروشتییەکە دوورخستەوە، لە ڕێگەی داھێنانی چەند ئامێرێکەوە، زیاتر ھانی مرۆڤی دا کە دەست بەسەر سروشت و گەردووندا بگرێت؛ بەڵام ئەم بۆچوونانە زیاتر لە خەیاڵدا مایەوە. تەنانەت پیشانی دا کە مرۆڤ چەند لاوازە، بە تایبەت دوای سەرھەڵدانی ڤایرۆسی کۆرۆنا. لێرەدا، کاکەیی ھەمان بۆچوونمان پێدەڵێت: کە تۆی مرۆڤ چەندە دەستەپاچەیت لەوەی تێبگەیت بولبول چۆن دەخوێنێت یان کوکوختی لە کوێ ھێلانە دەکات. کاکەیی، دەیەوێت زۆر ڕاشکاوانە پێمان بڵێت: کە ھەرگیز مرۆڤ ناتوانێت پەی بەو نھێنییە بەرێت کە سروشت لەسەری کار دەکات؛ ھەر وەک چۆن ڕووەک و گیانداران ناتوانن پەی بە ھەموو نھێنییەکان بەرن. ھەر وەھا، بۆ مرۆڤیش ڕاستە، ئەمەش لە خۆیدا کاکەیی زۆر بە سادەیی شۆڕشێکی ھزری بەرپا دەکات. ئەوەی بولبول و کوکوختی دەیزانن، بێگومان مرۆڤ نایزانێ، ئەمەیە سروشتی کارکردن لە گەردووندا. تەماشا بکەن کاکەیی چیمان پێ دەڵێت: ئەی مرۆڤ؛ ئەگەر دەخوازییت لە نھێنی بولبول و کوکوختی بە ئاگا بیت، دەبێت ببیت بەوان؛ واتە لە سروشتی مرۆڤبوونت بچیتە دەرە، ئا ئەمەیە سڕەکە، ئەگینا ھەر ھەوڵدانێکت بێسوودە. بۆیە دەڵێت: «به‌ بیانووی بیناسازییه‌وە، به‌ ته‌ورێكه‌وه‌ به‌ربوویته‌ ته‌ڵاشكردنی داره‌كان… خانوویەک له‌ دار درووست بكه‌یت، كورسی بۆ دیكاتۆره‌كان، سیسه‌م، بۆ جووتبوونی شه‌وێكی ژن و مێرده‌كان؛ كتێبخانه‌یەک، بۆ دیكۆری ماڵه‌كان.» مرۆڤ وەک ئۆبژەیەک تەماشای سروشت و گەردوون ئەکات، بۆیە زۆر دڕندانە کەوتە گیانی سروشت بە ڕووک و گییاندارەوە. کاکەیی، لەو دەستدرێژییانەی کە مرۆڤ دەیکاتە سەر دەوروبەری ژینگەی خۆی، بە ئاگامان دێنێتەوە. پێمان دەڵێت: ئەی مرۆڤ، تۆ خۆت لە بیر کرد کە ھەر خۆشت پێکھاتەیەکی سروشتییت؛ لە سروشتەوە ھاتوویت و ھەر بۆ ئەوێش دەگەڕێیتەوە. جێگایەکی ترت نییە بۆی بڕۆیت. بۆ درێژەی خوێندنەوە، دەتوانن لە کولتوور مەگەزیندا بیخوێننەوە. https: //cultureproject.org.uk/kurdish/poetry-critique-peshawa/? fbclid=IwdGRjcAOkqEtjbGNrA6SoQGV4dG4DYWVtAjExAHNydGMGYXBwX2lkDDM1MDY4NTUzMTcyOAABHkaAyn20dBOUYGxD07eZg9-7loyswiJtOKS1yJbQ1pjXf3qiLe6kDHXZ1BF7_aem_AlFyk7EG5VxfA4UDsX7hIg

فڕین بەنێو جوگرافیای جیهاندا، بە زمانێکی شیعریی هۆشەنگ قادر -------------- ۱- له‌ خانۆچكه‌كه‌ی ماڵێ پووره‌ خونچێمه‌وه‌، بۆ كه‌لاوه‌كه‌ی سه‌عیدیان. /ده‌قێكی واڵا./ ٢- ئەفریقانامه‌ و زه‌میننامه‌، به‌ تامی شیعر. ٣- ئه‌مریكانامه‌، به‌ تامی شیعر /ڕۆمانه‌ شیعر- قه‌سیده‌./ پڕۆژه‌ی هه‌ر سێ كتێب، بۆ به‌ڕێز: پێشه‌وا كاكه‌یی. ئه‌زموونی یه‌كه‌می پێشه‌وا، مژده‌ی سه‌ركه‌وتنی ئه‌ده‌بێكی جیاواز، به‌ تام و نه‌كهه‌یه‌كی جیاوازه‌وه‌، ئه‌زموونێک كه‌ پێشتر زۆرێک له‌ ئێمه‌، به‌ مانا ڕه‌هه‌ندییه‌كه‌ی په‌ییمان پێ نه‌بردووه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ ڕه‌گ و لقێكی پڕ به‌ ئیلهامه‌وە، له‌ ده‌قی واڵای شێركۆ بێكه‌سه‌وه‌یە، به‌ نموونه‌. سه‌فه‌رێكی خه‌یاڵیی، به‌ بۆن و به‌رامه‌ و به‌ هه‌وا و نه‌سیمی پشده‌ره‌وه‌، بۆ ئه‌وپه‌ڕی جیهان، بۆ سه‌رزه‌مینی دوور؛ دوور له‌ ده‌ستی ئینسانی ڕۆژهه‌ڵاتیی، سه‌فه‌رێک له‌ كانگەی ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ بۆ نێو نه‌ته‌وه‌ و خێڵی جیاواز. هەروەها بۆ نێو كولتوور و ته‌قالیدی جیاواز و زمانی جیاواز، دابونه‌ریه‌تی جیاواز و كۆمه‌ڵگە و بیری جیاواز، بۆ نێو مرۆڤی هه‌مه‌جۆر له‌ ڕه‌نگ و ڕووخساری جیاواز، بڕینی چه‌ندان كیشوه‌ر، بڕینی هه‌زاران فرسه‌خ، هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ ڕێگای سه‌فه‌ره‌كه‌ی پێشه‌وا، شاخ و ده‌ریا و چه‌ندان هه‌رێم و هه‌رێمی تر، که‌ هه‌مووی واڵایه‌ له‌ به‌رده‌م خه‌یاڵی پێشه‌وادا. بوونی ئه‌و جۆره‌ سه‌فه‌رانه‌، هێشتا تام و له‌ززه‌تی خۆی هه‌یه‌. هه‌موو ئه‌و جێگایانه‌، به‌ بیابانی گه‌رم و پانوپۆڕ و فراوانه‌وه‌، به‌ لووتكه‌ی شاخی به‌رز و به‌ فرینه‌وه‌، به‌ شوێنی ساردوسۆڵه‌وه‌، به‌نێو چه‌ندین دۆڵ و گرد و هه‌وراز و نشێو و ته‌لانه‌وه‌، به‌نێو چه‌ندین دارستانی چڕوپڕه‌وه‌، به‌نێو چه‌ندین كانی و كانیاو و ڕووباره‌وه‌، كه‌ هیچیان هاوشێوه‌ی ئه‌وی تر ناكه‌ن... چش له‌ ته‌كنۆ‌لۆجیا، كه‌ ده‌ڵێت: جیهان گوندێكی بچوكه‌ و وا له‌نێو ده‌ستتدایه‌؛ جیهان هێشتا گه‌وره‌یی خۆی له‌ ده‌ست نه‌داوه‌. سه‌فه‌ره‌كه‌ی كاكه‌یی: هاوشێوه‌ی سه‌فه‌ره‌ خه‌یاڵییه‌كه‌ی 'دانتێ،' له‌ كۆمیدیای ئیلاهیدا، سه‌فه‌رێک بۆ نێو ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ دانتێ خۆی مه‌به‌ستی بووه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ به‌ ئیلهامی سه‌فه‌ره‌كه‌ی پێغه‌مبه‌ری موسڵمانان بۆ ئاسمانی دوور. چیرۆكی ئه‌و دایكه‌ی كه‌ به‌ دوای كوڕه‌ تاقانه‌كه‌یدا ده‌گه‌ڕێت. بیرم ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ كوڕه‌ گه‌نجه‌ جوانه‌كه‌ی دیل و ئه‌سیری سوپای پڕ زوڵمه‌تی ده‌ست ته‌یمووری له‌نگ كه‌وتووه‌ كه‌ چۆن له‌ ئیتاڵیا و فلۆره‌نساوه‌، پێ به‌ پێ بڕینی هه‌زاران فرسه‌خ له‌سه‌ر ده‌ریا، له‌نێو بیابان و سه‌ر لووتكه‌ی شاخ، دواجار دایک و كوڕ، له‌ سه‌ربازگه‌یه‌كی نێو سوپای ته‌ته‌ر به‌یه‌ک گه‌یشتنه‌وه‌. ته‌نانه‌ت له‌ سه‌فه‌ره‌كه‌ی دایكەدا، هه‌موو گیانه‌وه‌ره‌كان له‌به‌ر شكۆی نێوی دایک یارمه‌تی دایكیان دا، به‌ گیانه‌وه‌ره‌ دڕنده‌كانیشه‌وه‌، كه‌ چۆن هه‌موویان ده‌سته‌ وه‌ستان بوون، له‌به‌ر وشه‌ و مانای دایک، دواجار خودی ته‌یمووری له‌نگیش، سه‌ری بۆ ئه‌و دایكه‌ دڵ پڕ له‌ میهره‌بانییه‌ دانه‌واند و به‌ڕێزه‌ و له‌ته‌ک خۆی به‌خێرهاتنی كرد. هه‌ر به‌م بۆنه‌شه‌وه‌، هه‌موو ئه‌و سه‌رزه‌مینانه‌ی پێشه‌وا، سه‌فه‌ری بۆ ده‌كات، خه‌ڵكه‌كه‌ی به‌ تایبه‌تی شاعیران و داهێنه‌رانی به‌ شه‌وق و زه‌وقه‌وه‌، به‌ ڕیحابه‌تول سه‌دره‌وه‌ پێشوازی له‌ پێشه‌وا ده‌كه‌ن، با كوڕه‌ كوردی پشده‌ریش هه‌ر دڵ پێ شاد بێت، سه‌فه‌رێک له‌پێناو مژده‌ی به‌خته‌وه‌ری و یه‌كترناسین، خۆزگه‌ ڕۆژێک دادێت پشده‌ر و قه‌ڵادزێ مژده‌ی ده‌سته‌ خوشک، به‌ شارێكی نێوداری ئه‌مریكای لاتین به‌ ده‌ست بهێنێ، 'بۆینیس ئایریس، به‌ نمونه‌؛' خۆ سرووشتی پشده‌ریش ناخۆش نییه‌. دیسان، كاكه‌یی: وه‌ک جوگرافیناسێک و ئه‌ده‌بناسێک، وه‌ک كابتنێكی شه‌بقه‌ له‌سه‌ر، له‌ شێوه‌ی پیاوێكی ئینگلیزی جوگرافیناس، پڕ به‌ هه‌یبه‌ت و به‌ ویقاڕه‌وه‌، ده‌یه‌وێت بست به‌ بست، سه‌رزه‌مینی دوورودرێژی ڕۆژاوا و ڕۆژهه‌ڵاتی دوور بناسێ. هه‌ر وه‌ک گه‌شته‌كه‌ی 'جیمیس كلۆدیۆس ڕیچ؛' ڕیچ، بۆ نێو قوڵاییی كانگەی ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ بۆ خێڵه‌كانی بادیه‌ی نێو عه‌ره‌بستان، له‌وێشه‌وه‌، بۆ نێو بابانی پڕ ئاوی سازگار، به‌ كانیش دڵخۆش بوون. به‌ هاتنی میسته‌ر ڕیچ، ئه‌وان ساحێبی كه‌ره‌م و فه‌ز‌ڵن، دیسان له‌وێشه‌وه‌، بۆ نێو ئیماڕەتی ئه‌رده‌لان و لای خانمه‌ مه‌ستوورەی، به‌ڵام مخابن ته‌مه‌ن ڕێگر بوو له‌ به‌رده‌م گه‌شته‌كه‌ی ڕێچ. خۆ گه‌شته‌كه‌ی له‌ پێشدان، ئه‌ویش خه‌یاڵ بوو، دواتر كردنی به‌ ڕاستی. سه‌فه‌ره‌كه‌ی 'ئه‌ندرێ مارلۆ'ش، كیشوه‌ربڕ بوو له‌نێو نه‌ته‌وه‌ و وڵاتـی جیاواز بوو. سه‌فه‌ره‌كه‌ی پێشه‌وا، جیاواز له‌ هه‌موو سه‌فه‌ره‌ خه‌یاڵییه‌كانی تری به‌ر له‌ خۆی، له‌نێو ده‌قی كراوه‌ و فكره‌ی نوێوه‌، فكره‌یه‌ک، 'پێشه‌وا' زوو ده‌ستی بۆ برد، بۆ ئه‌فریقای خاكی ڕه‌ش و مرۆڤه‌ لچ پانه‌كان و پێست ئه‌ستووره‌كان؛ ئه‌وانه‌ی كه‌ هێشتا خه‌باتیان له‌پێناو نان و ئازادیدایه‌. بۆ سه‌رزه‌مینی ئه‌مریكای لاتینی پڕ له‌ ڕه‌نگ و نه‌خشه‌ی جیاواز؛ مه‌گه‌ر 'کریستۆفه‌ر كۆڵۆمبۆس'یش، له‌ یه‌كه‌م به‌ركه‌وتنی بۆ ئه‌مریكا، سه‌ری له‌و جوگرافیا پانوپۆڕه‌ سووڕما که‌ تاكوو ئه‌و كات، قاچی مرۆڤی مۆدێرنه‌‌ی نه‌چووبووه‌ سه‌ر. دواجار، 'پێشه‌وا' له‌ تێكستێكیدا ده‌ڵێت: - 'هێشتا ئێمه‌ له‌ بیابانێک ده‌ژین، كه‌ غه‌ریبیمان به‌ خۆڵ ده‌نووسین و هه‌ڵه‌ش به‌ با ده‌سڕینه‌وه‌، تاكوو ژیانمان تراویلكه‌ بێت.' === ٢٠١٨ #لە_خانۆچکەکەی_ماڵی_پوورە_خونچێمەوە_بۆ_کەلاوەکەی_سەعیدیان #ئەفریقانامە_و_زەمیننامە_به_تامی_شیعر #ئەمریکانامە_بە_تامی_شیعر #پێشەوا_کاکەیی #هۆشەنگ_قادر #دەقی‌واڵا #ڕۆمانەشیعر_قەسیدە #شیعر_پەخشانەشیعر_گێڕانەوە #پڕۆژە_و_مانیفێستی_یەکەم_شیعرەڕێ #بەشی_یەکەم_دووەم_سێیەم_و_چوارەم ٢٠١٧-٢٠١٨

🔸نوێترین کتێبی «پێشەوا کاکەیی» چاپ و بڵاو کرایەوە⤵ کتێبی «شیرازنامە، بۆ فەتانەی خادمفارس»ـی پێشەوا کاکەیی، چاپ و بڵاو کرایەوە. کە ئەم کتێبە کاری ڕێنووس و هەڵەچنی «وشیار عەلی» و کاری بەرگ «ئیبراهیم ساڵح» ئەنجامیان داوە و لە چاپخانەی کارۆ چاپ کراوە. 🔻 له‌باره‌ی ئه‌م پەڕتووکەوە پێشەوا کاکەیی ده‌ڵێت: ئەم بەرهەمە: ئەزموونێکی نوێی ڕۆژژمێری ئەدەبی منە کە لە دوازدە نامەی ئەدەبی پێک دێت، هەر نامەیەکیش سێ باس بۆ چوار باس لە خۆ دەگرێت، کە خۆی لە (شیعر، گێڕانەوە، نامەی پەخشانی، گوتار و...) دا خۆی دەبینێتەوە. هەندێک شوێن بۆ ڕەگەزی تریش. دەمەوێت خۆم لە پێشەکی ببوێرم. ته‌نيا سەرنجێکی خێرا بۆ خوێنەران به‌ جێ ده‌هێڵم. کە لەپاڵ ئەم دوازدە نامەیەدا، باس لە کۆمەڵێک زانا و شاعیر و عاریفی ناوچەی شیراز دەکات، لە حەللاج و حافز و سیبەوەهییەوە بۆ باباکوهی و پیرنازدار. ئەم نامانە لە دەوری کۆمەڵێک پرسی گرنگدا دەسووڕێتەوە. 🔵 پەرەگرافیک لە پەڕتووکەکە: وەختێک ئینگۆ فەتحە بن، وەکوو ساقییەکی بێچارە، هێواش هێواش دێم و دەچم، بۆ وەی موشتاقولیقای فەتحە بم، تا بەوێ کارە پێشوودرێژەم بڵێم: نۆشینی عیشق، یان لە فەتحەدا دەمهێڵێتەوە و وەکی وشەیەکی هەڵواسراو دەمێنمەوە، یان کە پێکێ لەوێ فەتحەیە نەدەم، وەک گەدایەک دەکەومە سەر ئەژنۆ، وەک کەسرەیەک دەمێنمەوە، هەتا بنەپێیەکانم دەقڵیشێن و وەک هەنارێکی قڵیشاو شەرابی ئەوینم لێ ده‌چۆڕێتەوە. کچی سەیيدزادەی ڕۆحبەر! تامی ئەوین لە فەتحە و کەسرەدا وەکوو سێو و هەنار وایە، بۆیە گەر لێم تێبگەن، لە ڕووتاندا دەبێژم: جا سیبەوەیهیيش خۆی هەر بۆنی سێوە، باشتر لە فەتحە دەگا. منیش کە بوومەتە کەسرە، خاڵ و بۆری تۆیە وا لە من دەکا.

ئیبراهیم ناودەشتی ===== (شیرازنامە/ بۆ فەتانەى خادمفارس) ، لە بەرگەکەیەوە، ڕەنگە بچێتە خانەى ئەدەبی گەشتەوە، لێ دواى خوێندنەوەى، ڕوون و زەڵاڵ دەبێتەوە کە تەنیا پەیوەندیی بەو سەرزەمینە دابڕاوە لە زێد نییە کە نووسەر ئەزموونى گەڕان و سەرنجەکانى خۆی لەبارەیەوە نووسیبێتەوە، گێڕانەوەى چیرۆکى ژیانى نووسەرە لە هەوارى خۆیدا بە بەهانەى شیراز و فەتانەوە، وەبەرهێنانەوەى نیشتمانە لە تاراوگەدا. زمانى نووسین لەو کتێبەدا نافەرمییە. کۆمەڵناسی عیراقیی (عەلی وەردى) دەڵێ: زمانى کەشخە و ڕەوانبێژ زمانى دەربارە. زمانى خەڵکى ئاسایی دوورە لە ڕازاندنەوە و وتنى ڕێکخراو، زمانێکى لە خۆوەیە و پتر مەحکومە بە کات و شوێنى دەربڕینەوە. نازانم نووسەر لە ئاگاییەوە یان لە نائاگایی، زمانى خەڵکى ئاسایی بە کار دەهێنێت، بە مەبەست بێت یان بێ مەبەست فەرامۆشکردنى زمانى فەرمیی ددانپیانراوە. ئەو داوەرییە جێ دەهێڵم بۆ خوێنەران داخۆ کارێکى تازە و ناوازەى نووسەرە؟ یان جیاوازیی لەگەڵ بەرهەمەکانى پێشتریدا هەیە و پێشڤەچوونى کردووە؟ یاخۆ بە سادەییەوە شایستەى خوێندنەوەیە یان نا؟ ئەوەندە بەسە، نووسەرەکەى خاوەنى چەند هەوڵێکى بەردەوامە و وەشانى نووسیار (گەردووننامە) و (نەمرەڕێ) ـی بۆ چاپ کردووە، وێڕاى ئەوەى هەستم بە پەشیمانیى خوێندنەوەی نەکردووە و ئەم چەند دێڕەشم نووسیوە. بە ڕای من کۆمەڵگاى درووست پرسیارى ئەوە ناکات کە ئەوەى ئەندامەکانى دەینووسێت پێویستە جیاواز بێت لە نووسەرەکانى تر، وەک ئەوەى بە شاعیرێک بوترێت مادەم تۆ نالى و گۆران و شێرکۆ بێکەس و لووتکەکانى شیعریی کوردییت تێنەپەڕاندووە بۆیە باشترە بێدەنگ بیت و هەوڵى نووسینى شیعر نەدەیت، هەندێ جار گوێبیستى حوکمى لەو شێوەیە دەبین، بەڵام باشترە ڕێگە بە هەموان بدرێت گوزارە لە خۆیان بکەن، جا چ بە وتن و شیعر و چ بە دەربڕینە ئاسایی و ئەدەبی و هونەرى و هزرییەکانى دیکە، بە بێ ئەوەى پرسیار لە ڕەوایی وتن و خۆدەربڕینەکان بکەین، لەبەر ئەوەى بەشدارییەکان لە بنەڕەتەوە ڕەوا و پێویستن و مەرجى داهێنانن لە کۆمەڵگاى ساغڵەمدا. لێ لە کۆمەڵگایەکدا کە تاکەکانیش بە سەرمایەى حزبیی دادەنرێن، سەرقاڵبوونى گەنجێک بە خەمە تایبەتى و گشتییەکانەوە، جێی دەستخۆشییە. جگە لە هەردوو کتێبەکەى نووسیار، (شیرازنامە/ بۆ فەتانەى خادمفارس) و (لە پەنجەرەوە دەڕوانمە گوێدرێژەکەى نالی) ، لە دوالاپەڕەیاندا نووسراوە (لەسەر ئەرکى نووسەر خۆی چاپ کراوە) ، ئەو گوزارەیە مانا هەڵدەگرێت لەوەدا کە دەزگاى گوماناوى و سێبەریش هەن بە پارەى گشتى سپۆنسەرى کتێب دەکەن، قەبووڵکردنى ئەمە، قەبووڵکردنى هەندێ شتە.

«ڕۆحانییەت، لە نامەکانی پێشەوا کاکەییدا» «سارا فەقێ خدر» --------------- بە ھۆی شیعرەڕێیەکانی پێشەوا کاکەییەوە، گەشتێکم بۆ ئەفریقا و ئەمریکا کرد و وتەیەکی ئاینشتاینم ھاتەوە یاد کە باسی ئایینی گەردوونی دەکا: «تێگەیشتن لەو ئایینە کارێکی گرانە بۆ کەسێک، کە لە ناخەوە ھەستی پێنەکات.١» دوای خوێندنەوەی «ئەفریقانامە و زمیننامە، بە تامی شیعر» و «ئەمریکانامە، بە تامی شیعر» ھەستم کرد ئەمریکانامە زیاتر تامی شیعر دەدا. جا نازانم ئەمریکا لە ئەفریقا خۆشترە یان لەبەر ئەوەیە کە نووسەر لە ئەمریکانامەدا زیاتر گرنگی بە ڕۆحانییەت داوە؟ لە ھەردوو گەشتەکەدا، نووسەر وڵاتەکان بە ھەرێمە بێنازەکەی خۆی بەراورد دەکات و ڕەخنە لە دەسەڵاتە گەندەڵەکانی ئێرە و ئەوێ دەگرێ. لە ھەمانکاتدا پەیامی ئەدەبیی وڵاتەکەی پێیە و دەیەوێ بە دنیای بناسێنێ: «دوایی زانیان کە من کوردێکم بۆ وە ھاتووم، لە گشت وڵاتانی ئەفریقادا: ھەردوو نامەکەی نالی و سالم بخوێنمەوە! .٢» ھەر لەو گەشتانەیدا، ناوی زۆرێک لە نووسەر و شاعیرە کۆن و نوێیەکانی کوردستانی باشوور دێنێ وەک «نالی، سالم، گۆران، شێرکۆ بێکەس، ڕەفیق سابیر، ئەحمەدی مەلا، ھیوا قادر، سالار باسیرە، ھتد...» لێرەدا، « جگە لە ئاماژە بە ژنێکی شاعیر،» ھیچ ژنێکی دیکە لە گەشتەکە لە گەڵیدانین و ناویان نەھاتووە! بەڵام کاتێک سەردانی وڵات و شارانی دیکە دەکا و نووسەر و شاعیران دەبینێ و لەگەڵیان دەدوێ، لە گۆیانای بەڕازیل و ھەرێمی ئاماپا، باسی ژنە شاعیرەکانی خەڵکی پالیکور دەکات، دەکرێ ئەمە ڕەنگدانەوەی واقیعی کۆمەڵگای نەریتی خۆمان بێ، کە لە دەرەوە زیاتر مرۆڤەکان دەکرێنەوە لە باسی ئەواندا دەڵێ: «دوو سێ شاعیری سوننەتگەراییی تێدابوون، باسیان لە خۆڵەمێش دەکرد، وڕێنەیان بە گۆزە دەکرد، پەنجەکانیان... کاری جوانکارییان دەکرد، ژنێک، نەیدەزانی چۆن قەرزی بولبول بداتەوە، چەهچەهە، تا ئەوسەری ڕۆحی بردبوو.٣» نووسەر، کەمتر خۆی لە قەرەی سەرکردە و کەسە سیاسییەکان داوە، تەنیا ئەوانە نەبێ کە دڵسۆزی گەل و نیشتمانبوون و خزمەتی ھەژارانیان کردووە، وەکوو: «خۆسێ مۆخیکا»ی سەرۆکی ئۆرۆگوای، کە بەیەکەوە سواری تراکتۆر دەبن و زەوی جووتیاران دەکێڵن. دوو خاڵی سەرنجڕاکێشی ئەمریکانامە، تێکەڵبوونە لەگەڵ سروشت و شۆڕبوونەوەیە بۆ ڕۆحانییەت. کە تێکەڵی سروشت دەبێ: ١- سروشت بە نەخشی دەستی خوا دەبینێ و وەک ھونەرمەندێکی مەزن لێی دەڕوانێ. بۆ نموونە، دەڵێ: «خودا، ھەندێک جار بە شێوەی شەستەبارانە، وێنەی سوریالی دەکێشا. ھەندێک جار، نم نم، وێنەی دوو عاشق و ماوە ماوەش، بە لێزمە، وێنەی سێڵاوی نێو کۆڵان و شەقامەکانی دەکێشا.٤» ٢- سروشت وەک ڕۆحێکی زیندوو دەبینێ و وتووێژی لەگەڵ دەکات: «تۆ ئەی گیا، ئەگەر ڕۆژێک لە ناو پاوانی تۆدا ونبووم و شین نەبوومەوە، باران وەک مەقامبێژێک، دڵنەواییی من ناداتەوە.٥» شاعیر، لەگەڵ مەسەلە دنیایی و ماددییەکاندا دانووی ناکوڵێ و گرنگی بە لایەنی گیانیی دەدا. ھەر کە دەگاتە بەڕازیل، بە خەڵکی ئەوێ دەڵێ، دەمەوێ لەگەڵ پاوڵۆ کۆیلۆدا دابنیشم. دوای گوتوبێژێکی زۆر، لە ماڵاواییدا پێی دەڵێ: «چ لە مرۆ دەکەی، کە ڕۆح نەبینێت.٦» نموونەی دیکە: * «دوابەخشینی من لێرە: نزاکردنە وەک عاشقانێک، کە ھیچیان لە خودا مەتڵەب نییە، جگە لە نوور بەخشین.٧» * «ھاتووم لەو دیو شەڕانگێزییەوە، بە چۆڕێک ئاو و بستێک خۆڵ و دڵێکی پڕ بڵێسە و بە ھەناسەیەکی قووڵەوە، ڕووناکیی ببەخشم! ٨» * پێشەوا، لە گەشتەکەیدا بە گاتاکانی زەردەشتەوە بە ڕێ دەکەوێ، بە شانزە گزنگی جیا جیا، بە وڵاتاندا تێدەپەڕێ. «ئەی ئاھوورا، ڕوو لە کوێ بکەم، ھێزم بدەرێ، جیھان وەختە لە ڕۆح دەردەچێ.٩» * باسی عیشقی ستوونی دەکا، کە مەبەستی بەرزبوونەوەیە بۆ لای خودا؛ «دەی ڕۆحم لە ھەر لایەک بێ، دەیەوێ بە ستوونیدا بچێتەوە سەرەوە.١٠» دوا گەشتی نووسەر، لە کەنەدا، لە ناو سەھۆڵبەنداندایە و تاکە شتێک لە بیری مابێ «لاوکی ھەڵەبجە»ی ڕەفیق سابیرە. لێرەدا، سەرەڕای ئاماژەکردن بە کارەساتەکە، ھەڵەبجە دەکاتەوە بە دەستەخوشکی قەڵادزێی زێدی خۆی، لە ڕێگای شاعیرەکەی لاوکی ھەڵەبجە، کە ئەویش خەڵکی قەڵادزێیە. ئەو پڕوژە نوێیەی پێشەوا کاکەیی، بە گەردوونیکردنی ئەدەب و ھونەرە، کە لە ڕێیەوە، ھەنگاو بۆ مرۆڤدۆستیی و گیانی پێکەوەژیان و ڕەتکردنەوەی داباشکردنی مرۆڤ لەسەر بنەمای ڕەگەز و ئایین و مەزھەب و ئایدیۆلۆجیا دەنێ. وێڕای دەستخۆشیی، بە ئومێدی بەردەوامیی و بەخشینی زیاترین. کانونی دووەمی ٢٠١٩ ............ ١- العالم کما أراە: ألبرت أینشتاین، ت. فاروق الحمید. ٢- ئەفریقانامە و زەمیننامە، بە تامی شیعر: پێشەوا کاکەیی، پڕۆژەی یەکەم و دووەم، چ. کارۆ، سلێمانی، ل. ۱۸، ۲۰۱۸. ٣- ئەمریکانامە، بە تامی شیعر، پڕۆژەی سێیەم و چوارەم، چ. کارۆ، سلێمانی، ل. ۷۰، ۲۰۱۸. ٤- هەمان سەرچاوە... ل. ۱۹. ٥- هەمان سەرچاوە... ل. ۲۸. ٦- هەمان سەرچاوە... ل. ۱٦. ٧- هەمان سەرچاوە... ل. ٤٤. ٨- هەمان سەرچاوە... ل. ۱۲۷. ٩- هەمان سەرچاوە... ل. ۱۳۰. ١٠- هەمان سەرچاوە... ل. ٣٧. لە کولتووری زەمەن: ژ. (٥٤) ، ٤/ی٢ی٢٠٢٠ بڵاو بۆتەوە.

قسەیەک بۆ پڕۆژەیەکی نوێ 🔹 هاوڕێ کاسترۆ ==== ⤵ ↩ پێشەوا کاکەیی، لە پڕۆژەیەکی ئەدەبیی جیاواز، لە پڕۆژەی ئەدەبیی شاعیرەکانی تر کە بەسەر سنوورە ئەدەبییەکاندا باز دەدات و مرۆڤ دەکاتە چەقی ڕوانگە ئەدەبییەکەی و لەو ڕێگایەوە سنووری ئەدەبی بێگانە دەبەزێنێت و مێژوو ناچار دەکات کە کێشە ئینسانییەکان بەناو دەقە ئەدەبییەکاندا شۆڕ بکاتەوە، تا لەوێوە ئەدەب وەک هێمایەک بکاتە پردی پەیوەندی نێوان مرۆڤەکان و مرۆڤ وەک گەورەترین سەرمایە وێنا بکات. ↩ ئا لێرەدا، پێشەوا کاکەیی، دەبێتە خاوەن پڕۆژەیەکی نوێ لە ئەدەبی مرۆڤدۆستی و بەربەستە ئایین و ئایدۆلۆژیا و پارتە سیاسییەکان تێدەپەڕێنێت و ئەدەب دەکاتە ملوانکەی مرۆڤ. ↩ بەمەش جوانترین ڕێگای ئەدەبی دەنەخشێنێت. مرۆڤایەتی جوانتر دەکات لە ئەدەبدا. بە هیوای هەمیشە سەرکەوتن بۆ پێشەوا کاکەییی هاوڕێم، دەست و خامەی ڕەنگین بۆ کتێبە تازەکانی. هاوڕێ کاسترۆ ۳ـی ۷ـی ۲۰۱۸

سەرنجی «خدر ئیبڕاهیم خدر» لەبارەی هەردوو کتێبی (ئەفریقانامە و زەمیننامە بە تامی شیعر) و (ئەمریکانامە بە تامی شیعر) ی پێشەوا کاکەیی ===== ⤵ لەم ڕۆژانە دوو کتێبی نوێی شیعری شاعیری نوێخواز «پێشەوا کاکەیی» لەژێر ناوەکانی (ئەفریقانامە و زه‌میننامه‌ بە تامی شیعر) و (ئەمریکانامە بە تامی شیعر) لە چاپ دەرچوون. ↩ پێشەوا کاکەیی، قەڵەمێکی جوانی دونیای شیعرییە و خاوەن ئاڕاستە و جیهانبینی تایبەت بە خۆیەتی و، لە ڕووی ئەزموونی شیعریشەوە، بە شێوەیەکی وەها توانستی زانین و پاشخانە مەعریفییەکەی خۆی تەوزیفی نووسین دەکات کە بە هۆیەوە توانیویەتی تخووبی شار و ناوچەکەی خۆی ببەزێنێت و سەرەڕای تەمەنە فیزیکییە کەمەکەی، جێگە و پێگەیەکی دیار لە پانتایی دونیای شیعری کوردی ئەمڕۆی باشووردا بۆ خۆی دەستنیشان بکات و ببێتە یەکێک لەو ژمارە کەمانەی کایەی ئەدەبیاتی نوێخواز کە دۆست و نەیار بەهەندی بگرن و نەتوانن پشتگوێی بخەن. دەستخۆشی لە کاک (پێشەوا) دەکەین و هیوای سەلامەتی و تەمەندرێژیی بۆ خۆیی و، بەردەوامی بۆ قەڵەمە جواننووسەکەی دەخوازین. خدر ئیبراهیم خدر ١٧ی ٦ـی ٢٠١٨

سڵاو لە پێشەوای داهێنەر: گەشبیر ئەحمەد ==== لە ماوەی ڕابردوودا، چەندین دیوانی شیعرییم خوێندەوە، هەموویان بابەتی دووبارە بوون، تەنها جیاوازی زمان و فۆڕم و بابەت لێکی جودا دەکردنەوە، بەڵام ئەفریفانامە کە پڕۆژەیەکی شیعرەڕێی پەخشانئامێزە، تەواو جیاواز و نوێ بوو، لە هەموو ئەو دیوان و کتێبە شیعرییانەی کە بەرچاوم کەوتبوون... پێشەوا کاکەیی، لەم پڕۆژانەدا: گەر داهێنانیشی نەکردبێت، ئەوە دەتوانین بڵێین: هەنگاوی جدیی و بەرەو نوێگەریی ناوە. ئەفریقانامە، دوو پڕۆژەی شیعری کورت و پوختە، کە سەفەرێکی مەجازیت پێدەکات بە نێو وڵاتان و شارەکانی ئەفریقادا؛ هەر وەها، ئاشنای دەیان کولتوور و نەتەوە و ئایین و ڕووداوی نێو ئەفریقات دەکات. بە زمانێکی زۆر بەرزی پەخشانی و شیرین نووسراوە، کە حەز بە تەواوبوونی ناکەیت. بە گەرمی پیرۆزبایی هەردوو کتێبە نوێیەکەی لێ دەکەم. ٠٦/ ٠٧/ ٢٠١٨

سەرنجێکی نووسەر و شاعیر و وەرگێڕ، کاک: 'دانا عەسکەر' لەمەڕ پڕۆژەی شیعرەکانمەوە. ==== دەستت خۆش کاک پێشەوا گیان، ئەوەی لە چەند ساڵی ڕابوردوودا قسەمان لەبارەیەوە کردووە کە دەبێت ئەدەبی کوردیی و بە تایبەتی شیعر، لەو تەئویلاتە ڕۆمانسییە ڕزگار بکرێت. لە کۆتاییی شەستەکانەوە، لە بەشێک لە وڵاتانی عەرەبی، وەکوو: میسر و سووریا و لوبنان و عێڕاق، کاری لەسەر کراوە، لای خۆشمان لە حەفتاکان گرووپی کفریی و گرووپی ڕوانگە کاریان لەسەری کردووە، لە ڕوژهەڵاتی کوردستانیش بە هەمان شێوەیە. بە داخەوە پڕۆژەی گرووپەکانی لای خۆمان سەرکەوتوو نەبوون، ئەمە دەکرێت قسەی زۆری لەبارەوە بکرێت. من دەستخۆشیت لێ دەکەم، پڕۆژەکانی تۆ، مایەی خۆشحاڵین بۆ ئەدەب و شیعری کوردیی، بە هیوام لە داهاتوودا بە وردی قسەیان لە بارەوە بکەم. دانا عەسکەر

سەرنجی کاک هۆمەر نۆریاوی ==== ڕاستیت گەرەکە، پێشەوا کاکەیی، خاوەنی زمان و هزرینینێکی جوایەزە لە شیعری ئێستادا و ئەوەی یەک دوو بەرهەمی خوێندبێتەوە، دەزانێت لە شیعردا چەندە قووڵ دەپەیڤێت و چەندە ژیرانە و ورد دەست بۆ تواناکانی زمان دەبات. زۆر شارەزایانە ڕوو لە شیعر دەکات و بە پاشخانێکی زەنگینی ئەدەبییەوە، لە دەرچەی نوێ دەگەڕێت. بە ئاگاداربوون لە ڕەوتە ئەدەبییەکانی نەک کوردی، بگرە جیهانی دەوروبەر. لە ڕۆچنەیەکی جیاوازەوە دێتە نێو کایەی ئەدەبەوە و بەردەنگیش چێژ لە هەست و نەستی ڕەنگاڵییەکەی دەبات. پێشەوا، دنیایەکی جیاواز ئەزموون دەکات و هەرگیزیش هەست خۆ بە پاتکردنەوە لەنێو دنیا شیعرییەکەی ناکرێت. دووی دنیای خۆی دەکەوێت و شیعر بۆ جیهانێکی فرەڕەنگ پەلکێش دەکات. خودانی خولیا و خەونی زۆر جیاوازە لە شیعردا و دەزانێت چی لە شیعر دەوێت. دەبێت لێی گەڕێین قووڵتر خۆی دەربخات، چونکە ئەزموونەکەی، سامانی شیعری کوردی دەوڵەمەندتر دەکات. بە داخەوە ئێستا نووسینی ئەوتۆت بە ناوی شیعر بەر دیدە دەکەوێت. کە بە ڕاستی هەر بە لای جەوهەری شیعریشدا ناچێت. کەچی ئەم تێکەڵپێکەڵیەش، تاقمێکی لە دەوری خۆی گلێر کردووەتەوە و خوێنەریشی زۆر کەمە.